<![CDATA[Beytullah İmzaoğlu Resmi Web Sitesi - Diğer Makaleleri]]> https://www.beytullahimzaoglu.com/ Wed, 08 Apr 2026 08:59:04 +0000 MyBB <![CDATA[2020/3 - İttihadçılardan Kemalistlere Balkan Harbi'nden Suriye'ye Propaganda]]> https://www.beytullahimzaoglu.com/konu-2020-3-ittihadcilardan-kemalistlere-balkan-harbi-nden-suriye-ye-propaganda.html Tue, 28 Dec 2021 21:33:42 +0300 Beytullahimzaoglu]]> https://www.beytullahimzaoglu.com/konu-2020-3-ittihadcilardan-kemalistlere-balkan-harbi-nden-suriye-ye-propaganda.html İTTİHADÇILARDAN KEMALİSTLERE… BALKAN HARBİ’NDEN SURİYE’YE…
“PROPAGANDA”

(Beytullah İmzaoğlu – iletisim@beytullahimzaoglu.com)


.jpg   derin-tarih-mart-2020.jpg (Dosya Boyutu: 37.36 KB / İndirme Sayısı: 245)

TAKDİM

Kemalist rejimin kurucuları İttihadçı B kadrolardan müteşekkildi. Ancak her ne kadar ana kadro tasfiye edilse de aynı refleksler B kadrosunda da görülmekteydi. İşte propaganda söyleminde birleşen iki mütemmim cüz…

GİRİŞ

İttihadçılar ve Kemalistler arasında pek çok benzerlikler vardır hatta bu sebeple Kemalistleri, neo-İttihadçı olarak tavsif etmek bile mümkündür. Bu benzerlikleri komitacılık/particilik, komita-parti menfaatini devlet-millet menfaatine üstün tutmak, kolay adam harcamak, iktidarı ele almak için her türlü icraatı irtikap etmek, propagandayla akılları zehirlemek gibi birçok noktada ana başlıklar hâlinde sıralayabiliriz. Bu makalemizde “Propaganda” hususunda İttihadçıların Balkan Harbi, Kemalistlerin de bugünkü Suriye meselesinde göstermiş oldukları benzer aksülamele dikkat çekeceğiz.

BALKAN HARBİ VE İTTİHADÇI PROPAGANDA

İttihadçılar, Said Paşa’nın Temmuz 1912 senesinde sadaretten çekilmesiyle iktidardan düşmüşler ve kendilerini birdenbire muhalefette bulmuşlardı. Ekim 1912 senesinde ise Balkan Harbi patlak vermişti. Balkan Harbi sırasında İttihadçıların -belki de muhtemel bir mağlubiyetle yeniden iktidar oluruz düşüncesiyle- cephedeki askerlerin moralini bozarak onları gayretsizliğe itmek hususunda propaganda yaptıklarına dair o devrin mühim simalarının hatıralarında birkaç kayıt bulunmaktadır. Bu kayıtlar dikkatle incelendiğinde görülmektedir ki bugünün neo-İttihadçıları Kemalistler tarafından da Suriye meselesinde benzer bir propaganda yapılmaktadır. O halde İttihadçıların propagandasına dair birkaç misal vermek yerinde olacaktır.

Edirne Müdafii olarak meşhur olan Şükrü Paşa’yla bir röportaj yapan ve yaptığı bu mülakatı iki ayrı eserinde tarihe ve umumi efkâra havale eden İsmail Hami Danişmend’in naklettiğine göre Balkan Harbi sırasında İttihadçı önde gelenler askerin moralini bozmak için propaganda yapmışlardır. Buna göre; Şükrü Paşa: “İttihatçıların eski Dahiliye Nazırı Talat Bey gönüllü nefer yazılıp Edirne’ye gelmişti; maksadı askerlik etmek değil, askeri ifsad etmekti … Askeri harbetmemeye teşvik ediyor ve bilhassa Anadolu efradına Rumeli’nin kendi vatanları olmadığından bahsediyordu! … Doktor Bahaüddin Şakir … Talat’ın propagandasına devam” ediyor demiş ve ikisini idam etmemek için kendini zor tuttuğunu ve Bahaddin Şakir’in ayrıca Selimiye Camii’ni düşman eline geçmemesi için berhava edilmesini teklif ettiğini ifade etmiştir.


.jpg   izahli-ot-min.jpg (Dosya Boyutu: 539.08 KB / İndirme Sayısı: 286)
(Bkz: İsmail Hami Danişmend, İzahlı Osmanlı Tarihi Kronolojisi Cild IV, İstanbul, 2011, sh. 541-542)


.jpg   tarihi-hakikatler-min.jpg (Dosya Boyutu: 682.76 KB / İndirme Sayısı: 268)
(Bkz. İsmail Hami Danişmend, Tarihi Hakikatler, İstanbul, 2016, sh. 360)

Harp sahasında hekim olarak vazife alan Dr. Rıza Nur da benzer bir hususu hatıralarında şu ifadelerle anlatmaktadır; “Bence mağlubiyetin sebepleri başkadır: Biri terhis, diğeri kumandanların dirayetsizliğidir. Daha mühimi orduda zabitlerin hatta neferlerin o esnada İttihatçı ve muhalif olarak birbirine zıt olması ve daha feci Talat ve emsali İttihatçıların ordu içine girip ‘-Askerler! Bir bunak Kâmil Paşa için kanınızı döküyorsunuz. Gâvur burada değil, İstanbul’dadır. Asıl gâvur Kâmil Paşa’dır. Sizi gâvura sattı. Gidin önce o gâvuru gebertin!’ diye propaganda yapmalarıdır. Bu yalan değildir. Bu hususta müşahede ve delillerim vardır. … Siyasi hırs fena şey… Gözü boyuyor”


.jpg   hayat-ve-hatiratim-min.jpg (Dosya Boyutu: 420.72 KB / İndirme Sayısı: 262)
(Bkz: Dr. Rıza Nur, Hayat ve Hatıratım, Cild I, Almanya, 1982, sh. 321)

Balkan Harbi sırasında şeyhülislamlık makamında bulunan Cemaleddin Efendi de hatıralarında harbin kaybedilme sebeplerinden birisi olarak ordu içine gönüllü asker olarak giren birtakım kimselerin yaptığı menfi propaganda olduğunu ifade etmektedir.


.jpg   siyasi-hatiralarim-min.jpg (Dosya Boyutu: 863.27 KB / İndirme Sayısı: 255)
(Bkz. Şeyhülislam Cemaleddin Efendi, Siyasi Hatıralarım, İstanbul, 1978, sh. 132-133)

AKTÜEL SURİYE MESELESİ VE KEMALİST PROPAGANDA

Gerçekten de üç ayrı görgü şahidinden veya o devirde hadiselerin içinde bizzat yaşayan kimselerden nakledilen bu ifadeler bugünün Kemalistlerinin kullandığı jargonla ne kadar benzer değil mi? Onlar da bugün ordumuz harp sahasındayken “Biz Arap değiliz ne işimiz var Arap topraklarında” diyebiliyorlar veya “İçeride Suriyelileri besleyip dışarıda Suriye ile savaşan tek ülkeyiz” manşetini atabiliyorlar. (Bkz: Sözcü Gazetesi 12 Şubat 2019) Halbuki harpte muhalefet olmaz. Harp bittikten sonra ancak harbin muhasebesi yapılabilir ve bir kusur bulunursa ancak o takdirde kusurlulardan hesap sorulabilir. Zira harp devam ederken ordunun moralini bozmak hem de ordu harp sahasındayken bunu yapmak ne demektir, bunun takdirini siz değerli okuyuculara bırakmak en doğrusu olacaktır.

KAYNAKÇA

Sözcü Gazetesi 12 Şubat 2019
Beytullah İmzaoğlu, Şeyhülislam Cemaleddin Efendi (1848-1919), Marmara Üniversitesi, Türkiyat Araştırmaları, Enstitüsü, Yüksek Lisans tezi, İstanbul, 2019
Dr. Rıza Nur, Hayat ve Hatıratım, Cild I, Almanya, 1982
İsmail Hami Danişmend, İzahlı Osmanlı Tarihi Kronolojisi Cild IV, İstanbul, 2011
İsmail Hami Danişmend, Tarihi Hakikatler, İstanbul, 2016
Şeyhülislam Cemaleddin Efendi, Siyasi Hatıralarım, İstanbul, 1978

DİPNOTLAR

*Metin dahilinde parantez içinde gösterilmiştir.
*Bu makale Derin Tarih Dergisi Mart 2020 sayısında neşredilmiştir.]]> İTTİHADÇILARDAN KEMALİSTLERE… BALKAN HARBİ’NDEN SURİYE’YE…
“PROPAGANDA”

(Beytullah İmzaoğlu – iletisim@beytullahimzaoglu.com)


.jpg   derin-tarih-mart-2020.jpg (Dosya Boyutu: 37.36 KB / İndirme Sayısı: 245)

TAKDİM

Kemalist rejimin kurucuları İttihadçı B kadrolardan müteşekkildi. Ancak her ne kadar ana kadro tasfiye edilse de aynı refleksler B kadrosunda da görülmekteydi. İşte propaganda söyleminde birleşen iki mütemmim cüz…

GİRİŞ

İttihadçılar ve Kemalistler arasında pek çok benzerlikler vardır hatta bu sebeple Kemalistleri, neo-İttihadçı olarak tavsif etmek bile mümkündür. Bu benzerlikleri komitacılık/particilik, komita-parti menfaatini devlet-millet menfaatine üstün tutmak, kolay adam harcamak, iktidarı ele almak için her türlü icraatı irtikap etmek, propagandayla akılları zehirlemek gibi birçok noktada ana başlıklar hâlinde sıralayabiliriz. Bu makalemizde “Propaganda” hususunda İttihadçıların Balkan Harbi, Kemalistlerin de bugünkü Suriye meselesinde göstermiş oldukları benzer aksülamele dikkat çekeceğiz.

BALKAN HARBİ VE İTTİHADÇI PROPAGANDA

İttihadçılar, Said Paşa’nın Temmuz 1912 senesinde sadaretten çekilmesiyle iktidardan düşmüşler ve kendilerini birdenbire muhalefette bulmuşlardı. Ekim 1912 senesinde ise Balkan Harbi patlak vermişti. Balkan Harbi sırasında İttihadçıların -belki de muhtemel bir mağlubiyetle yeniden iktidar oluruz düşüncesiyle- cephedeki askerlerin moralini bozarak onları gayretsizliğe itmek hususunda propaganda yaptıklarına dair o devrin mühim simalarının hatıralarında birkaç kayıt bulunmaktadır. Bu kayıtlar dikkatle incelendiğinde görülmektedir ki bugünün neo-İttihadçıları Kemalistler tarafından da Suriye meselesinde benzer bir propaganda yapılmaktadır. O halde İttihadçıların propagandasına dair birkaç misal vermek yerinde olacaktır.

Edirne Müdafii olarak meşhur olan Şükrü Paşa’yla bir röportaj yapan ve yaptığı bu mülakatı iki ayrı eserinde tarihe ve umumi efkâra havale eden İsmail Hami Danişmend’in naklettiğine göre Balkan Harbi sırasında İttihadçı önde gelenler askerin moralini bozmak için propaganda yapmışlardır. Buna göre; Şükrü Paşa: “İttihatçıların eski Dahiliye Nazırı Talat Bey gönüllü nefer yazılıp Edirne’ye gelmişti; maksadı askerlik etmek değil, askeri ifsad etmekti … Askeri harbetmemeye teşvik ediyor ve bilhassa Anadolu efradına Rumeli’nin kendi vatanları olmadığından bahsediyordu! … Doktor Bahaüddin Şakir … Talat’ın propagandasına devam” ediyor demiş ve ikisini idam etmemek için kendini zor tuttuğunu ve Bahaddin Şakir’in ayrıca Selimiye Camii’ni düşman eline geçmemesi için berhava edilmesini teklif ettiğini ifade etmiştir.


.jpg   izahli-ot-min.jpg (Dosya Boyutu: 539.08 KB / İndirme Sayısı: 286)
(Bkz: İsmail Hami Danişmend, İzahlı Osmanlı Tarihi Kronolojisi Cild IV, İstanbul, 2011, sh. 541-542)


.jpg   tarihi-hakikatler-min.jpg (Dosya Boyutu: 682.76 KB / İndirme Sayısı: 268)
(Bkz. İsmail Hami Danişmend, Tarihi Hakikatler, İstanbul, 2016, sh. 360)

Harp sahasında hekim olarak vazife alan Dr. Rıza Nur da benzer bir hususu hatıralarında şu ifadelerle anlatmaktadır; “Bence mağlubiyetin sebepleri başkadır: Biri terhis, diğeri kumandanların dirayetsizliğidir. Daha mühimi orduda zabitlerin hatta neferlerin o esnada İttihatçı ve muhalif olarak birbirine zıt olması ve daha feci Talat ve emsali İttihatçıların ordu içine girip ‘-Askerler! Bir bunak Kâmil Paşa için kanınızı döküyorsunuz. Gâvur burada değil, İstanbul’dadır. Asıl gâvur Kâmil Paşa’dır. Sizi gâvura sattı. Gidin önce o gâvuru gebertin!’ diye propaganda yapmalarıdır. Bu yalan değildir. Bu hususta müşahede ve delillerim vardır. … Siyasi hırs fena şey… Gözü boyuyor”


.jpg   hayat-ve-hatiratim-min.jpg (Dosya Boyutu: 420.72 KB / İndirme Sayısı: 262)
(Bkz: Dr. Rıza Nur, Hayat ve Hatıratım, Cild I, Almanya, 1982, sh. 321)

Balkan Harbi sırasında şeyhülislamlık makamında bulunan Cemaleddin Efendi de hatıralarında harbin kaybedilme sebeplerinden birisi olarak ordu içine gönüllü asker olarak giren birtakım kimselerin yaptığı menfi propaganda olduğunu ifade etmektedir.


.jpg   siyasi-hatiralarim-min.jpg (Dosya Boyutu: 863.27 KB / İndirme Sayısı: 255)
(Bkz. Şeyhülislam Cemaleddin Efendi, Siyasi Hatıralarım, İstanbul, 1978, sh. 132-133)

AKTÜEL SURİYE MESELESİ VE KEMALİST PROPAGANDA

Gerçekten de üç ayrı görgü şahidinden veya o devirde hadiselerin içinde bizzat yaşayan kimselerden nakledilen bu ifadeler bugünün Kemalistlerinin kullandığı jargonla ne kadar benzer değil mi? Onlar da bugün ordumuz harp sahasındayken “Biz Arap değiliz ne işimiz var Arap topraklarında” diyebiliyorlar veya “İçeride Suriyelileri besleyip dışarıda Suriye ile savaşan tek ülkeyiz” manşetini atabiliyorlar. (Bkz: Sözcü Gazetesi 12 Şubat 2019) Halbuki harpte muhalefet olmaz. Harp bittikten sonra ancak harbin muhasebesi yapılabilir ve bir kusur bulunursa ancak o takdirde kusurlulardan hesap sorulabilir. Zira harp devam ederken ordunun moralini bozmak hem de ordu harp sahasındayken bunu yapmak ne demektir, bunun takdirini siz değerli okuyuculara bırakmak en doğrusu olacaktır.

KAYNAKÇA

Sözcü Gazetesi 12 Şubat 2019
Beytullah İmzaoğlu, Şeyhülislam Cemaleddin Efendi (1848-1919), Marmara Üniversitesi, Türkiyat Araştırmaları, Enstitüsü, Yüksek Lisans tezi, İstanbul, 2019
Dr. Rıza Nur, Hayat ve Hatıratım, Cild I, Almanya, 1982
İsmail Hami Danişmend, İzahlı Osmanlı Tarihi Kronolojisi Cild IV, İstanbul, 2011
İsmail Hami Danişmend, Tarihi Hakikatler, İstanbul, 2016
Şeyhülislam Cemaleddin Efendi, Siyasi Hatıralarım, İstanbul, 1978

DİPNOTLAR

*Metin dahilinde parantez içinde gösterilmiştir.
*Bu makale Derin Tarih Dergisi Mart 2020 sayısında neşredilmiştir.]]> <![CDATA[2019/5: M. Kemal Samsun'a Gitmek İçin Devletten Neler İstedi]]> https://www.beytullahimzaoglu.com/konu-2019-5-m-kemal-samsun-a-gitmek-icin-devletten-neler-istedi.html Fri, 15 May 2020 15:38:51 +0300 Beytullahimzaoglu]]> https://www.beytullahimzaoglu.com/konu-2019-5-m-kemal-samsun-a-gitmek-icin-devletten-neler-istedi.html M. KEMAL, SAMSUN’A GİTMEK İÇİN DEVLETTEN NELER İSTEDİ
(Beytullah İmzaoğlu – iletisim@beytullahimzaoglu.com*)


[Resim: imzaoglu-800x450.jpg]

GİRİŞ

Bu makalemizde bazı suallere cevablar arayacağız. M. Kemal Paşa gerçekten Anadolu’ya gitmek istiyor muydu, yoksa İstanbul’da siyasetin merkezinde mi kalmak istiyordu? Resmi tarih tezinin temel noktası olan “Bir gece ansızın ve gizlice hasarlı bir vapurla İstanbul’dan Samsun’a hareket etti” ifadeleri ne kadar doğruydu? İşte bu suallere verilecek en doğru cevablar, hiç şüphesiz M. Kemal’in 16 Mayıs 1919’da İstanbul’dan Samsun’a hareket etmeden evvel, devletle olan münasebetlerinde vuzuha kavuşacaktır. Bu suallerin tabii bir neticesi olarak da M. Kemal’in Samsun’a gitmek için devletten neler talep ettiğini kendiliğinden ortaya çıkacaktır.

M. Kemal’in Samsun’a gönderilmesi hakkındaki vesikaların mühim bir kısmı bugün ATASE Arşivi’ndedir. Bunlardan bir kısmı Genelkurmay tarafından 1952’den itibaren neşredilen Harp Tarihi Vesikaları Dergisi’nde, bir kısmı da yine Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Yayınları tarafından “80. Yıl Atatürk’ün Samsun’a Çıkışı ve Kurtuluş Savaşı’nın Başlatılmasına Dair Belgeler 1919-1999” adıyla basılan kitapta neşredilmiştir.

M. KEMAL’İN TAYİNİ VE DEVLETTEN İSTEDİKLERİ

M. Kemal Paşa, 30 Nisan 1919 târihinde “Dokuzuncu Ordu Kıtaatı Müfettişliğine tayin olunmuş…”[1] olduğu hâlde derhâl Anadolu’ya gitmek yerine 16 Mayıs 1919’da hareket edeceği güne kadar muhtelif isteklerde bulunmuştur, öyle ki birkaç defa kendisine Samsun’a gitmesi için acele etmesi dahi hatırlatılmıştır.[2] Genelkurmay tarafından neşredilen vesikalara göre M. Kemal’in muhtelif isteklerinden bir kısmı şöyledir:

10 Mayıs 1335/1919 târihli vesikaya göre M. Kemal, Sivas’taki Üçüncü Ordu Kumandanlığı’na “Birkaç güne hareketimiz mukarrerdir. Müfettişlik karargâhının muhtaç olduğu beş adet binek otomobiliyle iki kamyonun kolordular mıntıkasındaki mevcudlarından te’min olunabileceği Harbiye Nezaret-i celilesince beyan buyrulmuştur. Kâfi derecede benzin ile lastikleri beraber olduğu hâlde kolorduca sağlam ve mütehammil kaç binek otomobili ne zamana kadar ve nerede hazır bulundurulabilir? Otomobil markalarıyla lâstik çaplarının ve benzin mahallerinin sarahaten iş’ar buyrulmasını intizar eylerim”[3] diye yazmıştır.

12 Mayıs 1335/1919 târihli vesikaya göre ise M. Kemal gitmeye hazır olduğunu ancak on beş bin kuruşluk maaşını hatırlatarak, vazifesinin ehemmiyeti ile maaşının nisbetini hatırlatmaya ihtiyaç duymadığını ancak en azından eski maaşının aynen devam etmesini ve karargâhının da bir fevkalade harp karargâhı kabul edilmesini istemiştir.[4]

13 Mayıs 1335/1919 târihli vesikaya göre ise M. Kemal birkaç maddede eski târihlere de atıflar yaparak isteklerde bulunmuştur. Buna göre;

I) 7 Mayıs tarihli tezkeresi ile karargâh mensuplarının 3 aylık maaşlarının şimdiden ve buradan verilmesini istediği halde cevap alamadığını ifade etmiştir.

II) Fevkalade masraflar için ayrıca bir meblağın lazım olduğunu

III) En az iki binek otomobilinin lazım olduğu halde bunun te’min edilmediğini

IV) Bütün bunlar te’min edilirse üç gün içinde hareket etmeye hazır olduklarını da ayrıca ifade etmiştir.[5]

GİZLİ BİR GİDİŞ Mİ?

M. Kemal Paşa’nın Samsun’a hareket etmeden evvel devletten istediklerini Genelkurmay’ın neşrettiği vesikalar ile sizlere arz ettik. Bu vesikalardan anlaşılacağı üzere “Gizli bir gidiş” yoktur bilakis gidiş alenidir ve devlet desteklidir, mevcud şartlar da M. Kemal tarafından fevkalade bir hal olarak tasavvur olunmamaktadır çünkü eğer öyle olsaydı vazifeye tayin edildiği tarihten itibaren birkaç hafta daha İstanbul’da kalmaz, derhal yola çıkardı.


KAYNAKÇA


ATASE ARŞİVİ

Harp Tarihi Vesikaları Dergisi, Cild I, Sayı, I 1952

80. Yıl Atatürk’ün Samsun’a Çıkışı ve Kurtuluş Savaşı’nın Başlatılmasına Dair Belgeler 1919-1999”, Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Yayınları, tarihsiz.

EK

*İncelemek için veya kaydetmek için arşiv vesikalarının üzerine tıklayınız.

[Resim: ETQWYxRXsAA5Xv9?format=jpg&name=small]

[Resim: ETQV680XYAA5ITE?format=jpg&name=small]

DİPNOTLAR


[*]Bu makalenin noksan bir hali Derin Tarih, Mayıs 2019 sayısında neşredilmiştir.
[1] Harp Tarihi Vesikaları Dergisi, Cild I, Sayı I, 1 numaralı vesika, “80. Yıl Atatürk’ün Samsun’a Çıkışı ve Kurtuluş Savaşı’nın Başlatılmasına Dair Belgeler 1919-1999” 4 numaralı vesika
[2] Harp Tarihi Vesikaları Dergisi, Cild I, Sayı I, 4 numaralı vesika
[3] İstiklal Harbi Koleksiyonu, 188. Kutu, 197. Gömlek, 107-1. Vesikadan naklen “80. Yıl Atatürk’ün Samsun’a Çıkışı ve Kurtuluş Savaşı’nın Başlatılmasına Dair Belgeler 1919-1999” 10 numaralı vesika
[4] “80. Yıl Atatürk’ün Samsun’a Çıkışı ve Kurtuluş Savaşı’nın Başlatılmasına Dair Belgeler 1919-1999” 14 numaralı vesika
[5] Harp Tarihi Vesikaları Dergisi, Cild I, Sayı I, 11 numaralı vesika, İstiklal Harbi Koleksiyonu, 14. Kutu, 73. Gömlek, 73-1. Vesikadan naklen “80. Yıl Atatürk’ün Samsun’a Çıkışı ve Kurtuluş Savaşı’nın Başlatılmasına Dair Belgeler 1919-1999” 16 numaralı vesika]]> M. KEMAL, SAMSUN’A GİTMEK İÇİN DEVLETTEN NELER İSTEDİ
(Beytullah İmzaoğlu – iletisim@beytullahimzaoglu.com*)


[Resim: imzaoglu-800x450.jpg]

GİRİŞ

Bu makalemizde bazı suallere cevablar arayacağız. M. Kemal Paşa gerçekten Anadolu’ya gitmek istiyor muydu, yoksa İstanbul’da siyasetin merkezinde mi kalmak istiyordu? Resmi tarih tezinin temel noktası olan “Bir gece ansızın ve gizlice hasarlı bir vapurla İstanbul’dan Samsun’a hareket etti” ifadeleri ne kadar doğruydu? İşte bu suallere verilecek en doğru cevablar, hiç şüphesiz M. Kemal’in 16 Mayıs 1919’da İstanbul’dan Samsun’a hareket etmeden evvel, devletle olan münasebetlerinde vuzuha kavuşacaktır. Bu suallerin tabii bir neticesi olarak da M. Kemal’in Samsun’a gitmek için devletten neler talep ettiğini kendiliğinden ortaya çıkacaktır.

M. Kemal’in Samsun’a gönderilmesi hakkındaki vesikaların mühim bir kısmı bugün ATASE Arşivi’ndedir. Bunlardan bir kısmı Genelkurmay tarafından 1952’den itibaren neşredilen Harp Tarihi Vesikaları Dergisi’nde, bir kısmı da yine Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Yayınları tarafından “80. Yıl Atatürk’ün Samsun’a Çıkışı ve Kurtuluş Savaşı’nın Başlatılmasına Dair Belgeler 1919-1999” adıyla basılan kitapta neşredilmiştir.

M. KEMAL’İN TAYİNİ VE DEVLETTEN İSTEDİKLERİ

M. Kemal Paşa, 30 Nisan 1919 târihinde “Dokuzuncu Ordu Kıtaatı Müfettişliğine tayin olunmuş…”[1] olduğu hâlde derhâl Anadolu’ya gitmek yerine 16 Mayıs 1919’da hareket edeceği güne kadar muhtelif isteklerde bulunmuştur, öyle ki birkaç defa kendisine Samsun’a gitmesi için acele etmesi dahi hatırlatılmıştır.[2] Genelkurmay tarafından neşredilen vesikalara göre M. Kemal’in muhtelif isteklerinden bir kısmı şöyledir:

10 Mayıs 1335/1919 târihli vesikaya göre M. Kemal, Sivas’taki Üçüncü Ordu Kumandanlığı’na “Birkaç güne hareketimiz mukarrerdir. Müfettişlik karargâhının muhtaç olduğu beş adet binek otomobiliyle iki kamyonun kolordular mıntıkasındaki mevcudlarından te’min olunabileceği Harbiye Nezaret-i celilesince beyan buyrulmuştur. Kâfi derecede benzin ile lastikleri beraber olduğu hâlde kolorduca sağlam ve mütehammil kaç binek otomobili ne zamana kadar ve nerede hazır bulundurulabilir? Otomobil markalarıyla lâstik çaplarının ve benzin mahallerinin sarahaten iş’ar buyrulmasını intizar eylerim”[3] diye yazmıştır.

12 Mayıs 1335/1919 târihli vesikaya göre ise M. Kemal gitmeye hazır olduğunu ancak on beş bin kuruşluk maaşını hatırlatarak, vazifesinin ehemmiyeti ile maaşının nisbetini hatırlatmaya ihtiyaç duymadığını ancak en azından eski maaşının aynen devam etmesini ve karargâhının da bir fevkalade harp karargâhı kabul edilmesini istemiştir.[4]

13 Mayıs 1335/1919 târihli vesikaya göre ise M. Kemal birkaç maddede eski târihlere de atıflar yaparak isteklerde bulunmuştur. Buna göre;

I) 7 Mayıs tarihli tezkeresi ile karargâh mensuplarının 3 aylık maaşlarının şimdiden ve buradan verilmesini istediği halde cevap alamadığını ifade etmiştir.

II) Fevkalade masraflar için ayrıca bir meblağın lazım olduğunu

III) En az iki binek otomobilinin lazım olduğu halde bunun te’min edilmediğini

IV) Bütün bunlar te’min edilirse üç gün içinde hareket etmeye hazır olduklarını da ayrıca ifade etmiştir.[5]

GİZLİ BİR GİDİŞ Mİ?

M. Kemal Paşa’nın Samsun’a hareket etmeden evvel devletten istediklerini Genelkurmay’ın neşrettiği vesikalar ile sizlere arz ettik. Bu vesikalardan anlaşılacağı üzere “Gizli bir gidiş” yoktur bilakis gidiş alenidir ve devlet desteklidir, mevcud şartlar da M. Kemal tarafından fevkalade bir hal olarak tasavvur olunmamaktadır çünkü eğer öyle olsaydı vazifeye tayin edildiği tarihten itibaren birkaç hafta daha İstanbul’da kalmaz, derhal yola çıkardı.


KAYNAKÇA


ATASE ARŞİVİ

Harp Tarihi Vesikaları Dergisi, Cild I, Sayı, I 1952

80. Yıl Atatürk’ün Samsun’a Çıkışı ve Kurtuluş Savaşı’nın Başlatılmasına Dair Belgeler 1919-1999”, Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Yayınları, tarihsiz.

EK

*İncelemek için veya kaydetmek için arşiv vesikalarının üzerine tıklayınız.

[Resim: ETQWYxRXsAA5Xv9?format=jpg&name=small]

[Resim: ETQV680XYAA5ITE?format=jpg&name=small]

DİPNOTLAR


[*]Bu makalenin noksan bir hali Derin Tarih, Mayıs 2019 sayısında neşredilmiştir.
[1] Harp Tarihi Vesikaları Dergisi, Cild I, Sayı I, 1 numaralı vesika, “80. Yıl Atatürk’ün Samsun’a Çıkışı ve Kurtuluş Savaşı’nın Başlatılmasına Dair Belgeler 1919-1999” 4 numaralı vesika
[2] Harp Tarihi Vesikaları Dergisi, Cild I, Sayı I, 4 numaralı vesika
[3] İstiklal Harbi Koleksiyonu, 188. Kutu, 197. Gömlek, 107-1. Vesikadan naklen “80. Yıl Atatürk’ün Samsun’a Çıkışı ve Kurtuluş Savaşı’nın Başlatılmasına Dair Belgeler 1919-1999” 10 numaralı vesika
[4] “80. Yıl Atatürk’ün Samsun’a Çıkışı ve Kurtuluş Savaşı’nın Başlatılmasına Dair Belgeler 1919-1999” 14 numaralı vesika
[5] Harp Tarihi Vesikaları Dergisi, Cild I, Sayı I, 11 numaralı vesika, İstiklal Harbi Koleksiyonu, 14. Kutu, 73. Gömlek, 73-1. Vesikadan naklen “80. Yıl Atatürk’ün Samsun’a Çıkışı ve Kurtuluş Savaşı’nın Başlatılmasına Dair Belgeler 1919-1999” 16 numaralı vesika]]> <![CDATA[2019/4: İmam Matüridi ve Tevilatü'l-Kur'an Tercümesine Dair]]> https://www.beytullahimzaoglu.com/konu-2019-4-imam-maturidi-ve-tevilatu-l-kur-an-tercumesine-dair.html Mon, 04 May 2020 19:51:17 +0300 Beytullahimzaoglu]]> https://www.beytullahimzaoglu.com/konu-2019-4-imam-maturidi-ve-tevilatu-l-kur-an-tercumesine-dair.html [Resim: sair-2.jpg]
PDF olarak oku/indir

İMAM MATÜRİDİ ve
TE’VİLATÜ’L KUR’AN TERCÜMESİNE DAİR

(Beytullah İmzaoğlu – iletisim@beytullahimzaoglu.com)

GİRİŞ

Türkiye’mizde son yıllarda yapılan en güzel işlerden birisi de hiç şüphesiz İmam Matüridi’nin “Te’vilatü’l Kur’an” isimli tefsirinin evvela tahkikinin yapılması sonra da Türkçemize tercüme edilmesi olmuştur. Peki İmam Matüridi kimdir?

İMAM MATÜRİDİ

İmam Matüridi Semerkand’da doğmuş, orada yaşamış ve orada vefat etmiştir. Doğum tarihi ile alakalı net bir şey söyleyemesek de miladi IX. Asrın ilk yarısında doğduğu kabul edilmiş ve Miladi 944 senesinde vefat ettiği ifade edilmiştir. Kabrine hem arkadaşı hem de talebesi olan Hakîm es-Semerkandi tarafından “Bu mezar, mesaisini ilme veren, bütün gücünü ilim öğretmek için harcayan, dine dair kaleme aldığı eserleri takdirle yad edilen ve ömrünün meyveleri toplanan kişinin kabridir” ifadeleri yazdırılmıştır. Bu ise İmam Matüridi’nin yaşadığı devirdeki itibarını idrak edebilmemiz için bizlere mühim bir delil teşkil etmektedir gerçekten de O hayatında hiçbir resmi vazife kabul etmemiş, ilim uğrunda bir hayat yaşamış, zühd ve takva üzere hayatını geçirmiştir. İmam Matüridi’yi bu mevkilere yükselten sebeplerden bazıları da hiç şüphesiz yaşadığı muhitin sadeliği, güzelliği, merkeziliği ve yine O’nun İmam-ı Azam’a olan merbutiyetidir.

Ebu Mansur el-Matüridi, ehl-i Sünnet’in imamlarından ve bu ana yolun en çok itibar edilen reisi olan İmam-ı Azam Ebu Hanife’nin hem usulde hem de füruda takipçisi olan ve Hanefi Mezhebi’nin Maveraünnehir ve daha hususen Semerkand’daki en mühim temsilcisi mevkiine sahip olmuş olan bir mütekellim, fakih, usulcü ve müfessirdir. Silsilesi İmam Muhammed Şeybani, İmam Ebu Süleyman el-Cüzcani ve sair hocaları yoluyla İmam-ı Azam’a dayanmaktadır. Asıl tahsil terbiyesini ve icazetini ise Darü’l Cüzcaniye’de Ebu Nasr Ahmed el-İyazi’den almıştır.

İmam Matüridi’nin kelami görüşleri kendisinden sonra da takip edilmiş, sistemleştirilmiş ve bugün dahi Müslümanların kaahir ekseriyetinin mensubu olduğu Hanefi-Matüridi yolunun esasını teşkil etmiştir. O ve takipçileri sadece Matüridi’leri değil Eşari’leri tesirinde bırakmış ve ehl-i Sünnet’in bir diğer kelam ve akaid mezhebi olan Eşarilik de her müceddid imamda Matüridiye’ye yaklaşmıştır. Matüridilik ve Eşarilik birbirinden bağımsız ve farklı coğrafyalarda iki ayrı akım olarak doğmuş ve bu akımların mensupları kendilerini ehl-i Sünnet olarak adlandırmışlardır. Zamanla bu iki mezheb mensupları karşılaştıkça birbirlerini tanımışlar ve münazaralar dahi yapmışlardır. Daha sonraki asırlarda ise “ehl-i Sünnet’in itikadda iki imamı ve mezhebi vardır birisi İmam Matüridi ve mezhebi diğeri de İmam Eşari ve mezhebidir” anlayışı yerleşmiştir.

Kelam, fıkıh, usul-i fıkıh, tefsir gibi sahalarda eserler kaleme alan İmam Matüridi’nin bugüne ulaşan iki eseri vardır birincisi Kitabü’t-Tevhid’dir ki ne yazık ki bugün tek bir nüshası bulunabilmiştir. Kitabü’t-Tevhid’in intişar edememesinin sebebleri gerek lisanının ağır olması gerekse de tertibinin mes’eleli olması olarak ifade edilmiştir ve yine görüşlerinin İmam Ebul Muin en-Nesefi tarafından -daha kolay anlaşılmasını sağlayacak şekilde- sistemleştirilmesi de bunun bir sebebi olarak zikredilmiştir. Günümüze ulaşan bir diğer eseri de makalemize mevzuu edindiğimiz Te’vilatü’l Kur’an’dır. Te’vilat’ın, Kitabü’t-Tevhid’in aksine günümüze nice nüshası ulaşmıştır çünkü bu eserini kendisi değil de kendisinden ders alan talebeleri dinleyerek yazıya geçirmiştir. Te’vilatü’l Kur’an’da kelami bahislerin de yer alması Matüridi’nin görüşlerinin takip edilmesini kolaylaştırmış belki de Kitabü’t-Tevhid’in Te’vilat kadar intişar edememesinin bir başka sebebini de teşkil etmiştir.

TE’VİLATÜ’L KUR’AN ve TERCÜMESİ

İmam Matüridi’nin en hacimli eseri olan bu kitabın 40 civarında yazma nüshasının neredeyse hepsi tam metin olarak günümüze intikal etmiştir. Yine bu kitaba yapılan şerhlerin dahi tam metin olarak günümüze ulaşması, Te’vilat’a gösterilen ehemmiyetin bir nişanesi olsa gerektir. Kitab, bir tefsir kitabı olmasının yanında kelam, mezhebler, fıkıh, usul-i fıkıh, İslam dışı inanç ve akımlara dair bilgileri de muhtevidir.

Te’vilat, bilinen ve bugüne ulaşan ilk dirayet tefsiri olma vasfına sahiptir, bununla beraber rivayeti de ihmal etmez. Kitab, Te’vilatü’l Kur’an adının yanında “Kitabü’t-Te’vilat, Te’vilatü’l-Ehl-i Sünne, Te’vilatü’l- Matüridiye” isimleri ile de yad edilmiştir.

Te’vilat’ın Arapça tahkiki Bekir Topaloğlu’nun reisliğinde bir ilim hey’eti tarafından 2005-2011 yılları arasında yapılmış ve son cildi indeks olmak üzere 18 cild halinde neşredilmiştir. Bundan sonra eserin tercüme edilmesi için bir talep oluşmuş olsa da Bekir Topaloğlu’nun Diyanet İşleri Başkanlığı, Türkiye Diyanet Vakfı, İslam Araştırmaları Merkezi gibi müesseselere yaptığı müracaatlar neticesiz kalmış, nihayetinde Ümraniye Belediyesi eski reisi ve Topaloğlu’nun talebesi Hasan Can Bey, tercüme ve neşr işini finanse etmeyi - Topaloğlu’nun ifadesiyle- tereddüdsüz kabul etmiştir. Bundan sonrasında ise eser, Yusuf Şevki Yavuz’un editörlüğünde 2015-2019 seneleri arasında bir ilim hey’eti tarafından tercüme edilmiş ve Ensar Neşriyat tarafından da aynı yıllar içinde cild cild ve toplamda da 17 cild halinde neşredilmiştir.

TERCÜMENİN HUSUSİYETLERİ

Tercümede Ümraniye Belediyesi eski reisi Hasan Can’ın usulen bir takdim yazısı, Bekir Topaloğlu’nun önsözü ve Yusuf Şevki Yavuz’un İmam Matüridi’nin hayatına ve eserlerine dair bir makalesi yer almaktadır.

Tercümede ayet-i kerimelerin Kur’ani harflerle asılları verildikten sonra mealleri ise Hayreddin Karaman ve arkadaşları tarafından hazırlanan “Kur’an Yolu Meali” kitabı esas alınarak verilmiştir. Yine bahsi geçen hususlarda muhtelif kaynaklara atıflar yapılarak okuyucu için metnin idraki kolaylaştırılmıştır. Ayrıca her bir cildin sonuna kitabiyat ve dizin kısmı da eklenmiştir.

I. Cild: Fatiha Suresi’nin tefsirinin ve Bakara Suresi’nin mühim bir kısmının tefsirinin Bekir Topaloğlu tarafından yapılan tercümesini

II. Cild: Bakara Suresi’nin kalan kısmının tefsirinin Bekir Topaloğlu ve Al-i İmran Suresi’nin tefsirinin Kemal Sandıkçı tarafından yapılan tercümesini

III. Cild: Nisa Suresi’nin mühim bir kısmının tefsirinin Yunus Vehbi Yavuz tarafından yapılan tercümesini

IV. Cild: Nisa Suresi’nin kalan kısmının tefsirinin ve Maide Suresi’nin tefsirinin Kemal Sandıkçı tarafından yapılan tercümesini

V. Cild: Enam Suresi tefsirinin ve Araf Suresi’nin tefsirinin mühim bir kısmının Kemal Sandıkçı tarafından yapılan tercümesini

VI. Cild: Araf Suresi’nin tefsirinin kalan kısmının, Enfal ve Tevbe surelerinin tefsirinin Fadıl Ayğan tarafından yapılan tercümesini

VII. Cild: Yunus, Hud, Yusuf, Ra’d ve İbrahim surelerinin tefsirinin Kemal Sandıkçı tarafından yapılan tercümesini

VIII. Cild: Hicr, Nahl ve İsra surelerinin tefsirinin Yunus Vehbi Yavuz tarafından yapılan tercümesini

IX. Cild: Kehf, Meryem, Taha, Enbiya ve Hac surelerinin tefsirinin İbrahim Tüfekçi tarafından yapılan tercümesini

X. Cild: Mü’minun, en-Nur, el-Furkan, eş-Şuara ve en-Neml surelerinin tefsirinin Mehmed Erdoğan tarafından yapılan tercümesini

XI. Cild: Kasas, Ankebut, Rum, Lokman, Secde, Ahzab ve Sebe surelerinin tefsirinin Fadıl Ayğan tarafından yapılan tercümesini

XII. Cild: Fatır, Yasin, Saffat, Sad ve Zümer surelerinin tefsirinin Kemal Sandıkçı tarafından yapılan tercümesini

XIII. Cild: Mü’min (Ğafir), Fussılet, Şura, Zuhruf, Duhan, Casiye, Ahkaf ve Muhammed surelerinin tefsirinin Kemal Sandıkçı tarafından yapılan tercümesini

XIV. Cild: Fetih, Hucurat, Kaf, Zariyat, Tur, Necm, Kamer, Rahman, Vakıa ve Hadid surelerinin tefsirinin Kemal Sandıkçı tarafından yapılan tercümesini

XV. Cild: Mücadile, Haşr, Mümtehine, Saf, Cum’a, Münafikun, Tegabun, Talak, Tahrim ve Mülk surelerinin tefsirinin Kemal Sandıkçı tarafından yapılan tercümesini

XVI. Cild: Kalem, Hakka, Mearic, Nuh, Cin, Müzemmil, Müddessir, Kıyame, İnsan (Dehr) ve Mürselat surelerinin tefsirinin İbrahim Tüfekçi tarafından yapılan tercümesini

XVII. Cild: Nebe, Naziat, Abese, Tekvir, İnfitar, Mutaffifin, İnşikak, Buruc, Tarık, A’la, Gaşiye, Fecr, Beled, Şems, Leyl, Duha, İnşirah, Tin, Alak, Kadr, Beyyine, Zilzal, Adiyat, Karia, Tekasür, Asr, Hümeze surelerinin tefsirinin Mehmed Erdoğan; Fil, Kureyş, Maun, Kevser, Kafirun, Nasr, Tebbet, İhlas, Felak ve Nas surelerinin tefsirinin de Bekir Topaloğlu tarafından yapılan tercümesini mündericatına almaktadır.

 “Şeyh, İmam, Şeyhülislâm, İmâmü’l-Hüdâ, Alemü’l-Hüdâ, Reîsü Meşâyihi Semerkand, İmâmü’l-Mütekellimîn, Musahhihu Akaidi’l-Müslimîn, İmâmü Ehli’s-sünne” unvanları ile de yad edilen İmam Matüridi’nin bu en meşhur eserinin evvela Arapça tahkikini (edisyon-kritik) sonra da Türkçe tercümesini yapıp, neşredilmesine vesile olan herkese samimiyetle ve hürmetle teşekkür etmek gerçekten de vicdani bir borçtur.

KAYNAKÇA

Ahmet Özel, Hanefi Fıkıh Alimleri, İstanbul, 2017

Bekir Topaloğlu, Kelam İlmi Giriş, İstanbul, 2011

Fahreddin Razi, Münazarat: Dini-Felsefi Tartışmalar (tercüme: Ömer Yıldırım) İstanbul, 2016

Ebul Muin en-Nesefi, Tevhidin Sırları (tercüme: Hülya Alper) İstanbul, 2017

Ebul Yüsr Pezdevi, Ehl-i Sünnet Akaidi (tercüme: Şeraffeddin Gölcük) İstanbul, 2013

Ebu Mansur el-Matüridi, Kitabü’t-Tevhid (açıklamalı tercüme: Bekir Topaloğlu) İstanbul, 2013

Ebu Mansur el-Matüridi, Te’vilatü’l-Kur’an Tercümesi I-XVII (editör: Yusuf Şevki Yavuz) İstanbul, 2015-2019

Hasan Gümüşoğlu, İslam Mezhepleri Tarihi, İstanbul, 2013

Matüridi, TDV İA (https://islamansiklopedisi.org.tr/maturidi erişimi tarihi: 13.04.2019)

Matüridiyye, TDV İA (https://islamansiklopedisi.org.tr/maturidiyye erişim tarihi: 13.04.2019)

Nureddin es-Sabuni, Matüridiyye Akaidi (tahkik ve tercüme: Bekir Topaloğlu) İstanbul, 2017

Recep Alpyağıl, Dini-Felsefi Açıdan Matüridi Gelen-ek-i Klasik ve Çağdaş Metinler Seçkisi III, İstanbul, 2016

Ulrich Rudolph, Maturidi Semerkand’da Ehl-i Sünnet Kelamı, İstanbul, 2016

...
İktibaslarınızda bu sayfayı şu şekilde kaynak gösteriniz:
Kaynak: www.Beytullahimzaoglu.com
...
]]> [Resim: sair-2.jpg]
PDF olarak oku/indir

İMAM MATÜRİDİ ve
TE’VİLATÜ’L KUR’AN TERCÜMESİNE DAİR

(Beytullah İmzaoğlu – iletisim@beytullahimzaoglu.com)

GİRİŞ

Türkiye’mizde son yıllarda yapılan en güzel işlerden birisi de hiç şüphesiz İmam Matüridi’nin “Te’vilatü’l Kur’an” isimli tefsirinin evvela tahkikinin yapılması sonra da Türkçemize tercüme edilmesi olmuştur. Peki İmam Matüridi kimdir?

İMAM MATÜRİDİ

İmam Matüridi Semerkand’da doğmuş, orada yaşamış ve orada vefat etmiştir. Doğum tarihi ile alakalı net bir şey söyleyemesek de miladi IX. Asrın ilk yarısında doğduğu kabul edilmiş ve Miladi 944 senesinde vefat ettiği ifade edilmiştir. Kabrine hem arkadaşı hem de talebesi olan Hakîm es-Semerkandi tarafından “Bu mezar, mesaisini ilme veren, bütün gücünü ilim öğretmek için harcayan, dine dair kaleme aldığı eserleri takdirle yad edilen ve ömrünün meyveleri toplanan kişinin kabridir” ifadeleri yazdırılmıştır. Bu ise İmam Matüridi’nin yaşadığı devirdeki itibarını idrak edebilmemiz için bizlere mühim bir delil teşkil etmektedir gerçekten de O hayatında hiçbir resmi vazife kabul etmemiş, ilim uğrunda bir hayat yaşamış, zühd ve takva üzere hayatını geçirmiştir. İmam Matüridi’yi bu mevkilere yükselten sebeplerden bazıları da hiç şüphesiz yaşadığı muhitin sadeliği, güzelliği, merkeziliği ve yine O’nun İmam-ı Azam’a olan merbutiyetidir.

Ebu Mansur el-Matüridi, ehl-i Sünnet’in imamlarından ve bu ana yolun en çok itibar edilen reisi olan İmam-ı Azam Ebu Hanife’nin hem usulde hem de füruda takipçisi olan ve Hanefi Mezhebi’nin Maveraünnehir ve daha hususen Semerkand’daki en mühim temsilcisi mevkiine sahip olmuş olan bir mütekellim, fakih, usulcü ve müfessirdir. Silsilesi İmam Muhammed Şeybani, İmam Ebu Süleyman el-Cüzcani ve sair hocaları yoluyla İmam-ı Azam’a dayanmaktadır. Asıl tahsil terbiyesini ve icazetini ise Darü’l Cüzcaniye’de Ebu Nasr Ahmed el-İyazi’den almıştır.

İmam Matüridi’nin kelami görüşleri kendisinden sonra da takip edilmiş, sistemleştirilmiş ve bugün dahi Müslümanların kaahir ekseriyetinin mensubu olduğu Hanefi-Matüridi yolunun esasını teşkil etmiştir. O ve takipçileri sadece Matüridi’leri değil Eşari’leri tesirinde bırakmış ve ehl-i Sünnet’in bir diğer kelam ve akaid mezhebi olan Eşarilik de her müceddid imamda Matüridiye’ye yaklaşmıştır. Matüridilik ve Eşarilik birbirinden bağımsız ve farklı coğrafyalarda iki ayrı akım olarak doğmuş ve bu akımların mensupları kendilerini ehl-i Sünnet olarak adlandırmışlardır. Zamanla bu iki mezheb mensupları karşılaştıkça birbirlerini tanımışlar ve münazaralar dahi yapmışlardır. Daha sonraki asırlarda ise “ehl-i Sünnet’in itikadda iki imamı ve mezhebi vardır birisi İmam Matüridi ve mezhebi diğeri de İmam Eşari ve mezhebidir” anlayışı yerleşmiştir.

Kelam, fıkıh, usul-i fıkıh, tefsir gibi sahalarda eserler kaleme alan İmam Matüridi’nin bugüne ulaşan iki eseri vardır birincisi Kitabü’t-Tevhid’dir ki ne yazık ki bugün tek bir nüshası bulunabilmiştir. Kitabü’t-Tevhid’in intişar edememesinin sebebleri gerek lisanının ağır olması gerekse de tertibinin mes’eleli olması olarak ifade edilmiştir ve yine görüşlerinin İmam Ebul Muin en-Nesefi tarafından -daha kolay anlaşılmasını sağlayacak şekilde- sistemleştirilmesi de bunun bir sebebi olarak zikredilmiştir. Günümüze ulaşan bir diğer eseri de makalemize mevzuu edindiğimiz Te’vilatü’l Kur’an’dır. Te’vilat’ın, Kitabü’t-Tevhid’in aksine günümüze nice nüshası ulaşmıştır çünkü bu eserini kendisi değil de kendisinden ders alan talebeleri dinleyerek yazıya geçirmiştir. Te’vilatü’l Kur’an’da kelami bahislerin de yer alması Matüridi’nin görüşlerinin takip edilmesini kolaylaştırmış belki de Kitabü’t-Tevhid’in Te’vilat kadar intişar edememesinin bir başka sebebini de teşkil etmiştir.

TE’VİLATÜ’L KUR’AN ve TERCÜMESİ

İmam Matüridi’nin en hacimli eseri olan bu kitabın 40 civarında yazma nüshasının neredeyse hepsi tam metin olarak günümüze intikal etmiştir. Yine bu kitaba yapılan şerhlerin dahi tam metin olarak günümüze ulaşması, Te’vilat’a gösterilen ehemmiyetin bir nişanesi olsa gerektir. Kitab, bir tefsir kitabı olmasının yanında kelam, mezhebler, fıkıh, usul-i fıkıh, İslam dışı inanç ve akımlara dair bilgileri de muhtevidir.

Te’vilat, bilinen ve bugüne ulaşan ilk dirayet tefsiri olma vasfına sahiptir, bununla beraber rivayeti de ihmal etmez. Kitab, Te’vilatü’l Kur’an adının yanında “Kitabü’t-Te’vilat, Te’vilatü’l-Ehl-i Sünne, Te’vilatü’l- Matüridiye” isimleri ile de yad edilmiştir.

Te’vilat’ın Arapça tahkiki Bekir Topaloğlu’nun reisliğinde bir ilim hey’eti tarafından 2005-2011 yılları arasında yapılmış ve son cildi indeks olmak üzere 18 cild halinde neşredilmiştir. Bundan sonra eserin tercüme edilmesi için bir talep oluşmuş olsa da Bekir Topaloğlu’nun Diyanet İşleri Başkanlığı, Türkiye Diyanet Vakfı, İslam Araştırmaları Merkezi gibi müesseselere yaptığı müracaatlar neticesiz kalmış, nihayetinde Ümraniye Belediyesi eski reisi ve Topaloğlu’nun talebesi Hasan Can Bey, tercüme ve neşr işini finanse etmeyi - Topaloğlu’nun ifadesiyle- tereddüdsüz kabul etmiştir. Bundan sonrasında ise eser, Yusuf Şevki Yavuz’un editörlüğünde 2015-2019 seneleri arasında bir ilim hey’eti tarafından tercüme edilmiş ve Ensar Neşriyat tarafından da aynı yıllar içinde cild cild ve toplamda da 17 cild halinde neşredilmiştir.

TERCÜMENİN HUSUSİYETLERİ

Tercümede Ümraniye Belediyesi eski reisi Hasan Can’ın usulen bir takdim yazısı, Bekir Topaloğlu’nun önsözü ve Yusuf Şevki Yavuz’un İmam Matüridi’nin hayatına ve eserlerine dair bir makalesi yer almaktadır.

Tercümede ayet-i kerimelerin Kur’ani harflerle asılları verildikten sonra mealleri ise Hayreddin Karaman ve arkadaşları tarafından hazırlanan “Kur’an Yolu Meali” kitabı esas alınarak verilmiştir. Yine bahsi geçen hususlarda muhtelif kaynaklara atıflar yapılarak okuyucu için metnin idraki kolaylaştırılmıştır. Ayrıca her bir cildin sonuna kitabiyat ve dizin kısmı da eklenmiştir.

I. Cild: Fatiha Suresi’nin tefsirinin ve Bakara Suresi’nin mühim bir kısmının tefsirinin Bekir Topaloğlu tarafından yapılan tercümesini

II. Cild: Bakara Suresi’nin kalan kısmının tefsirinin Bekir Topaloğlu ve Al-i İmran Suresi’nin tefsirinin Kemal Sandıkçı tarafından yapılan tercümesini

III. Cild: Nisa Suresi’nin mühim bir kısmının tefsirinin Yunus Vehbi Yavuz tarafından yapılan tercümesini

IV. Cild: Nisa Suresi’nin kalan kısmının tefsirinin ve Maide Suresi’nin tefsirinin Kemal Sandıkçı tarafından yapılan tercümesini

V. Cild: Enam Suresi tefsirinin ve Araf Suresi’nin tefsirinin mühim bir kısmının Kemal Sandıkçı tarafından yapılan tercümesini

VI. Cild: Araf Suresi’nin tefsirinin kalan kısmının, Enfal ve Tevbe surelerinin tefsirinin Fadıl Ayğan tarafından yapılan tercümesini

VII. Cild: Yunus, Hud, Yusuf, Ra’d ve İbrahim surelerinin tefsirinin Kemal Sandıkçı tarafından yapılan tercümesini

VIII. Cild: Hicr, Nahl ve İsra surelerinin tefsirinin Yunus Vehbi Yavuz tarafından yapılan tercümesini

IX. Cild: Kehf, Meryem, Taha, Enbiya ve Hac surelerinin tefsirinin İbrahim Tüfekçi tarafından yapılan tercümesini

X. Cild: Mü’minun, en-Nur, el-Furkan, eş-Şuara ve en-Neml surelerinin tefsirinin Mehmed Erdoğan tarafından yapılan tercümesini

XI. Cild: Kasas, Ankebut, Rum, Lokman, Secde, Ahzab ve Sebe surelerinin tefsirinin Fadıl Ayğan tarafından yapılan tercümesini

XII. Cild: Fatır, Yasin, Saffat, Sad ve Zümer surelerinin tefsirinin Kemal Sandıkçı tarafından yapılan tercümesini

XIII. Cild: Mü’min (Ğafir), Fussılet, Şura, Zuhruf, Duhan, Casiye, Ahkaf ve Muhammed surelerinin tefsirinin Kemal Sandıkçı tarafından yapılan tercümesini

XIV. Cild: Fetih, Hucurat, Kaf, Zariyat, Tur, Necm, Kamer, Rahman, Vakıa ve Hadid surelerinin tefsirinin Kemal Sandıkçı tarafından yapılan tercümesini

XV. Cild: Mücadile, Haşr, Mümtehine, Saf, Cum’a, Münafikun, Tegabun, Talak, Tahrim ve Mülk surelerinin tefsirinin Kemal Sandıkçı tarafından yapılan tercümesini

XVI. Cild: Kalem, Hakka, Mearic, Nuh, Cin, Müzemmil, Müddessir, Kıyame, İnsan (Dehr) ve Mürselat surelerinin tefsirinin İbrahim Tüfekçi tarafından yapılan tercümesini

XVII. Cild: Nebe, Naziat, Abese, Tekvir, İnfitar, Mutaffifin, İnşikak, Buruc, Tarık, A’la, Gaşiye, Fecr, Beled, Şems, Leyl, Duha, İnşirah, Tin, Alak, Kadr, Beyyine, Zilzal, Adiyat, Karia, Tekasür, Asr, Hümeze surelerinin tefsirinin Mehmed Erdoğan; Fil, Kureyş, Maun, Kevser, Kafirun, Nasr, Tebbet, İhlas, Felak ve Nas surelerinin tefsirinin de Bekir Topaloğlu tarafından yapılan tercümesini mündericatına almaktadır.

 “Şeyh, İmam, Şeyhülislâm, İmâmü’l-Hüdâ, Alemü’l-Hüdâ, Reîsü Meşâyihi Semerkand, İmâmü’l-Mütekellimîn, Musahhihu Akaidi’l-Müslimîn, İmâmü Ehli’s-sünne” unvanları ile de yad edilen İmam Matüridi’nin bu en meşhur eserinin evvela Arapça tahkikini (edisyon-kritik) sonra da Türkçe tercümesini yapıp, neşredilmesine vesile olan herkese samimiyetle ve hürmetle teşekkür etmek gerçekten de vicdani bir borçtur.

KAYNAKÇA

Ahmet Özel, Hanefi Fıkıh Alimleri, İstanbul, 2017

Bekir Topaloğlu, Kelam İlmi Giriş, İstanbul, 2011

Fahreddin Razi, Münazarat: Dini-Felsefi Tartışmalar (tercüme: Ömer Yıldırım) İstanbul, 2016

Ebul Muin en-Nesefi, Tevhidin Sırları (tercüme: Hülya Alper) İstanbul, 2017

Ebul Yüsr Pezdevi, Ehl-i Sünnet Akaidi (tercüme: Şeraffeddin Gölcük) İstanbul, 2013

Ebu Mansur el-Matüridi, Kitabü’t-Tevhid (açıklamalı tercüme: Bekir Topaloğlu) İstanbul, 2013

Ebu Mansur el-Matüridi, Te’vilatü’l-Kur’an Tercümesi I-XVII (editör: Yusuf Şevki Yavuz) İstanbul, 2015-2019

Hasan Gümüşoğlu, İslam Mezhepleri Tarihi, İstanbul, 2013

Matüridi, TDV İA (https://islamansiklopedisi.org.tr/maturidi erişimi tarihi: 13.04.2019)

Matüridiyye, TDV İA (https://islamansiklopedisi.org.tr/maturidiyye erişim tarihi: 13.04.2019)

Nureddin es-Sabuni, Matüridiyye Akaidi (tahkik ve tercüme: Bekir Topaloğlu) İstanbul, 2017

Recep Alpyağıl, Dini-Felsefi Açıdan Matüridi Gelen-ek-i Klasik ve Çağdaş Metinler Seçkisi III, İstanbul, 2016

Ulrich Rudolph, Maturidi Semerkand’da Ehl-i Sünnet Kelamı, İstanbul, 2016

...
İktibaslarınızda bu sayfayı şu şekilde kaynak gösteriniz:
Kaynak: www.Beytullahimzaoglu.com
...
]]> <![CDATA[2016/10: Ülkemize Okyanus Ötesinden Yapılan İlk Müdahale: Misyonerlik, Robert Kolej]]> https://www.beytullahimzaoglu.com/konu-2016-10-ulkemize-okyanus-otesinden-yapilan-ilk-mudahale-misyonerlik-robert-kolej.html Mon, 04 May 2020 18:11:01 +0300 Beytullahimzaoglu]]> https://www.beytullahimzaoglu.com/konu-2016-10-ulkemize-okyanus-otesinden-yapilan-ilk-mudahale-misyonerlik-robert-kolej.html [Resim: sair-1.jpg]
PDF olarak oku/indir

ÜLKEMİZE OKYANUS ÖTESİNDEN YAPILAN İLK MÜDAHALE: MİSYONERLİK
GAYRİMÜSLİM CEMAATLER, ROBERT KOLEJ VE BULGARLAR

Beytullah İmzaoğlu (iletisim@beytullahimzaoglu.com[1])

GİRİŞ

Türkiye’mizde 15 Temmuz darbe teşebbüsünü müteakip cemaat yapılanmaları üzerine pek çok şey söylendi, yazıldı ve çizildi. Okyanus ötesinden ülkemize yapılan bu müdahale ilk değildi. Osmanlılar zamanında da okyanus ötesinden pek çok müdahaleler yapılmıştı.

Bu makalemizde ülkemize okyanus ötesinden yapılan belki de ilk müdahale olan misyonerlik faaliyetleri merkezinde; Zimmi Hukuku, gayrimüslim cemaatler, Amerikan misyonerleri, Amerikan Board teşkilatı, Robert Kolej’in kurulması ve kurucusu Cyrus Hamlin’in hayatı, kolejin kuruluş gayesi ve eğitim sistemi, Robert kolejlilerin Bulgar isyanlarında vazifeler alması ve Bulgarlar için yaptıkları sair faaliyetler hakkında araştırmalar yaptık.

GAYRİMÜSLİM CEMAATLER ve MİSYONERLİK FAALİYETLERİ

Gerek Osmanlılar gerekse de onlardan evvel hâkim olan Türk-İslam veya Arap-İslam devletlerinde gayrimüslimler “Vediatullah” [2] olarak görülmüştür. Vediatullah yani “Allah’ın emaneti” iz’anı sebebiyle gayrimüslimler şahsi hukuklarına aid mevzularda hür olmuşlar ve asırlarca sulh, sükûn ve adalet içerisinde yaşamışlardır ta ki XIX. asırda okyanus ötesinden müdahaleler yapılana kadar. Gerçekten de Osmanlı Devleti’nin XIX. Asırda askeri-siyasi nüfuzunun ve gücünün zaafa uğramasıyla birlikte gayrimüslim cemaatler üzerinde yabancı devletlerin ve mümessillerinin tesiri de artmıştır, hem de o dereceye kadar ki bu cemaatler arasında kendilerini isyana, muhtariyete hatta istiklâle götüren hadiseler yaşanmıştır. Gayrimüslim cemaatler üzerinde yoğun faaliyet gösteren pek çok misyoner teşkilatı olmuştur hatta denilebilir ki Osmanlı Devleti tebaasından Müslüman olmayanların devletten ayrılmasında bu teşkilatlar mühim vazifeler icra etmişlerdir.

AMERİKAN BOARD ve ROBERT KOLEJ’İN KURULMASI

Misyoner teşkilatları içerisinde Amerikan Board (ABCFM) ön plana çıkmaktadır. 1810 yılında Boston’da kurulan ABCFM, 1820’li yıllardan itibaren Osmanlı coğrafyasını kendisine hedef almış ve bu tarihten itibaren faaliyetlerde bulunmuştur.[3] Amerikan Board’a mensup bir misyoner olarak Türkiye’ye gelen Cyrus Hamlin evvela 1840’ta Bebek Teoloji Mektebi’ni açmıştır.[4] Fakat mezunlarının papazlıktan çok dünyevî mesleklere itibar etmesi üzerine ana teşkilat ile problemler yaşamıştır. Meselenin merkezi ise tahsil-terbiye sistemidir. Cyrus Hamlin, diğer mekteplerdekine nazaran sadece ilahiyat ve teori merkezli bir sistem tatbik etmemektedir. Bu anlaşmazlıkların neticesi olarak Amerikan Board’dan istifa eden ve kendi düşüncesine göre faaliyet yürütmek isteyen Cyrus Hamlin arayışlarda bulunmuş ve Rothschild ailesinden New Yorklu tüccar Christopher Rhinelander Robert ile tanıştıktan sonra ondan aldığı maddî imkânlar ile 16 Eylül 1863 tarihinde Robert Koleji kurarak eğitime başlamıştır. Ahmed Vefik Paşa’dan satın aldığı arazi üzerindeki binalar ise 1871 senesine kadar tamamlanarak kolej Rumelihisarı’na taşınmıştır.[5]

CYRUS HAMLIN

Kolejin kurucusu ve ilk müdürü olan Cyrus Hamlin; 1811 senesinde ABD’de doğmuştur.[6] Ailesi Fransız kalvinistleri de denilen Huguenotlar’a mensuptur, üzerinde validesinin tesiri çok büyüktür ve misyoner olmasındaki en mühim müessir de budur. Babasız büyümüştür, çocukluğu çiftlikte geçmiş[7] ve ardından çıraklık[8] ile iştigal ettirilmiştir. Bütün bunlar karakterinde derin izler bırakmış ve inandığı (bâtıl) davada gösterdiği yoğun gayretlerin de temeli olmuştur. Cyrus Hamlin, misyoner olmak için Bridgton Akademi[9], Bowdoin Kolej[10] ve Bangor’da ilahiyat okumuştur.[11] Cyrus Hamlin, tahsil hayatı boyunca hep ön plandadır, kürsülerdedir. 1839 senesinde henüz 30 yaşına değmeden İzmir üzerinden Osmanlı topraklarına gelmiş[12] ve yukarıda da beyan edildiği üzere Bebek’teki faaliyetlerini gerçekleştirmiştir, bu O’nun misyonerlik faaliyetleri için pişme devri olmuştur. Cyrus Hamlin için gerek Osmanlı topraklarında olması gerekse de buradaki gayrimüslim cemaatlerin ahvali 1860’lı yıllara kadar asıl tatbik etmek istediği tahsil-terbiye sistemi için en mühim bir staj devri olmuştur. O kadar ki Robert Kolej daha evvel kurulmuş hiçbir misyoner mektebe benzememektedir.

ROBERT KOLEJ’DE EĞİTİM

Robert Kolej’de nazarî ve tatbikî eğitim bir aradadır. Talebelerin sadece ilahiyat merkezli olması istenmemektedir, Dünya’ya açık olmaları, lider vasıflı ve çok yönlü olmaları, cemiyeti değiştirmeleri, kendi lisanları dışında birkaç dile daha vâkıf olmaları, sosyal ve teknik bilimlerde denge üzerine yetişmeleri hedeflenmektedir.[13]

1863-1890 seneleri arasında kolejden mezun olanların %65,7’si para, eğitim ve devlet ile alakalı meslekleri tercih etmiştir. Bu da hedeflenen içtimai değişimi te’min için verilen eğitimin maksadına ulaştığını göstermektedir. Buna nispet 1863-1907 seneleri arasında koleje kayıt yaptıran 8.545 talebeden sadece 464’ü mezun olabilmiştir, tersinden ifade etmek gerekirse 8.081’i mezun olamamıştır, bu vakıa da kayıt yaptıranların %94,6’sının mezun olamadığı manasına gelir ki kolejdeki sistemin ne kadar zor ve aynı zamanda ne kadar yoğun ve üst seviyede olduğunu gösterir.[14]

Robert Kolej’in gayesi her ne kadar resmen eğitimde mükemmelliği yakalamak olsa da Rumelihisarı’ndaki binalarının temeli atılırken orada hazır bulunanlara karşı irad edilen nutukta bir Yunan hatip kolejin mevkiini, İstanbul’u fethetmek için (Sultan Fatih) II. Mehmed’in yaptırdığı hisar ile kıyaslayarak şöyle demiştir: “Bina o kulelerden daha yüksek bir yerde yapılıyor. Onlara hâkim olacak. Onun gücü ruhani ve ebedidir. Onların yok oluşunu görecek.”[15] Bu ifade bizlere kurucuların hangi niyetlere mebni hareket ettiklerini göstermektedir.

Robert Kolej, ders programında tarih tahsiline de büyük bir ehemmiyet atfetmiş ve neredeyse her ders döneminde muhakkak bir tarih dersini müfredatına koymuştur.[16] Bununla talebelerini Osmanlılık değerlerinden uzaklaştırmak istediği ve onlara ayrılıkçı şuur vermeyi hedeflediği söylenebilir. Ayrıca Robert Kolej talebelerini evvela Batılılaştırmayı ardından Hıristiyanlaştırmayı hedeflemiştir.[17] Bu meyanda kolejin Osmanlı tebaası olan iki gayrimüslim cemaat üzerinde yoğun faaliyetler gösterdiği görülmektedir. Bunlar; Bulgarlar ve Ermenilerdir.

ROBERT KOLEJ VE BULGARLAR

Robert Kolej’in ilk 25 yılında 137 Bulgar menşeili talebe mezun olurken; Ermeni menşeili mezun sayısı ise 80’dir. Bulgar menşeililer ilk yıllarda sayıca önde iken daha sonra bu sayıda bir dengelenme olmuştur.[18] Bu dengelenmenin sebebini ise -birazdan daha teferruatlıca izah edeceğimiz üzere- kolejin artık gayelerine ulaşan Bulgar talebelerden ziyade henüz gayelerine ulaşmamış Ermeni talebelere yönelmiş olması ile izah edebiliriz çünkü Bulgar talebeler kendi memleketlerinde kolejin teşvik ettiği ayrılıkçı fikirleri tatbik etmiş ve Bulgaristan Prensliğinin kurulmasını te’min etmişlerdir.

Robert Kolej’in Bulgar mezunları Balkan isyanlarında da ehemmiyetli bir rol almışlardır hatta isyancıların elebaşları konumundadırlar. Kolejin ikinci müdürü olan George Washburn; “Bu kolej, Balkan yarımadasında bağımsız bir devlet kurulmasını sağladı. … 50 yıl önce Bulgarlar, Amerika ve Batı Avrupa’da unutulmuş bir ırktı. Bizim onlar için yaptığımız en önemli şey, bağımsız bir devletin yönetimi hakkında çok az şey bilen Bulgarların sayısının az olduğu bir devirde onları, yarının liderleri olacak genç adamlar olarak eğitmemizdi. ” der ve ekler; “Yeni devletin kurulmasında önemli katkımızın olduğu gerçeği tüm dünyanın ve koleje karşı sorumluluklarını hiçbir zaman unutmayan Bulgarların bildiği bir gerçek oldu.”[19] Gerçekten de kolejin 1871 senesindeki mezunlarından 5 Bulgar; Geşav, Panaretov, Stoilov, Slaveikov ve Tapçileştov, ilerleyen senelerde belediye reisi, parlamento azası, büyükelçi, bakan ve başbakan olarak Bulgaristan’da vazife almışlardır. 1876 senesinde vukua gelen bir Bulgar isyanında[20] kolejin bu isyana aşikâr destek verdiği ve Avrupa basınında Osmanlılar aleyhinde yazılar yazdığı bilinmektedir.[21] Osmanlı Devleti tarafından bu isyanın bastırılmasını da Avrupa gazetelerine “Katliam” olarak takdim eden bu kolejli misyonerler olmuştur. Gerçekten de 16 Haziran 1876 tarihinde İngiltere’de Daily News’de çıkan katliam haberlerini oraya Washburn ve kolejde hocalık yapan A. Long göndermiştir.[22] Bu da kolejin sadece eğitim sistemi ile değil basın-yayın yolu ile de Osmanlı Devleti aleyhinde faaliyet gösterdiğini ispat etmektedir.

Kolejin mezunları Bulgar anayasasının hazırlanmasında da rol almışlardır. Çünkü o sırada Bulgarlar arasında bu ve benzeri işlerden anlayan yegâne zümre onlardır.[23] Robert Kolej mezunları yeni kurulan devlet veya muhtariyet alan idarelerde de yüksek vazifeler almışlardır. Bulgarlar özelinde bunu 1895 senesinde İstanbul’a gelen Bulgar Prensi Ferdinand, Robert Kolej’ini ziyaret ederken bu hususu şöyle ifade etmiştir; “Robert Kolej, Bulgar devlet idarecisi fidanlığıdır. Bunun hep böyle olmasını temenni ederim!”[24]

NETİCE

Görüldüğü üzere Türkiye’mize okyanus ötesinden yapılan müdahaleler 1-2 asır evveline kadar gitmektedir, ülkemize sadece Müslüman görünümlü cemaatler değil, gayrimüslim görünümlü cemaatler de büyük zararlar vermişlerdir. Bu zararların oluşmasındaki temel sebep ise dün de bugün de olduğu gibi bu zümrelerin dış güçlerle olan teması hatta dış güçler tarafından doğrudan sinsi bir faaliyetle oluşturulmalarıdır.

Misyonerler; Osmanlı Devleti’ni parçalamak ve kendi mezheplerini Osmanlı tebaası üzerinde yaymak için çok yoğun faaliyetlerde bulunmuşlardır.[25] Biz makalemizde Robert Kolej ve bu kolejin Bulgarlar üzerindeki faaliyetlerini merkeze aldık.[26] Diğer azınlık mektepleri, misyoner mektepleri ve faaliyetleri ise başka yazıların mevzuu olabilir. Osmanlı Devleti’nin bu tür faaliyetlere nasıl aksülamel gösterdiğini ise mevzuubahs etmedik sadece şunu tebarüz ettirelim ki kanaatimizce Darüşşafaka gibi müesseseler ve XIX. asrın sonunda görülen mektepleşmenin ardında bu tür faaliyetlere mâni olmak ve Osmanlı tebaasını misyonerlerden ve onların ayrılıkçı fikirlerinden muhafaza etmek gayesi de yatmaktadır.

KAYNAKÇA

BOA, HR.SYS. 62/1. (Türkiye’de Amerikan Misyonerleri, Bulgaristan’ın Bağımsızlığı ve Robert College) (M.09-01-1893)

Acun, Fatma – Gürtunca, Evrim Şencan, “Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Robert Kolej’de Eğitim”, Tarih İncelemeleri Dergisi, XXXI/1, 2016

Acun, Fatma, “Robert Kolej Mezunları ve Meşhurları”, TUHED (Türk Tarih Eğitimi Dergisi), 4(2), 2015

Aksun, Ziya Nur, Osmanlı Tarihi, Cild IV, Ötüken Neşriyat, 2. Basım, İstanbul, 2010

Bilmen, Ömer Nasuhi, Hukuk-ı İslâmiyye ve Istılahat-ı Fıkhiyye Kamusu, Cild III, Bilmen Basım ve Yayınevi, İstanbul, tarihsiz

Hamlin, Cyrus, Türkler Arasında, Türkiye’de Misyonerlik Faaliyetleri ve Robert Kolej, Kahverengi Yayınları, 1. Basım, İstanbul, 2015

Hamlin, Cyrus, Robert Kolej Uğrunda Bir Ömür, Dergâh Yayınları, 1.Basım, İstanbul, 2012

Karaca, Ali, Anadolu Islahatı ve Ahmet Şakir Paşa (1838-1899), Eren Yayınları, 1. Basım, İstanbul, 1993

Karatepe, Ali, “Amerikan Board’ın Türkiye Sev’gisi”, Tarih ve Düşünce Dergisi, Sayı: 52

Kocabaşoğlu, Uygur, Anadolu’daki Amerika, Arba Yayınları, İstanbul, 1989

Uçar, Ahmet, İslâm Dünyasında Misyoner Orduları, Çamlıca Yayınları, 1. Basım, İstanbul, 2013

Turan, Ömer, “Amerikan Protestan Misyonerlerinin Bulgar Milliyetçiliğine Katkıları”, XII. Türk Tarih Kongresi, Ankara, 12-16 Eylül 1994, TTK Yayınları, Ankara, 1999

Ulusoy, Şaban, Robert Koleji ve Yabancı Okullara Yönelik Atatürk Döneminde Yapılan Düzenlemeler, Van, 2005 (Neşredilmemiş Yüksek Lisans Tezi)

Yıldız, Özgür – YAVAŞER, Refika, “İstanbul Robert Koleji Üzerine Bir Değerlendirme”, TOD (Tarih Okulu Dergisi), Yıl 9, Sayı: XXV, Mart 2016

Washburn, George, Cennetin Sonbaharı, Atlantis Yayıncılık, 1. Basım, İstanbul 2002

DİPNOTLAR

[1] Bu makale 15 Temmuz darbe teşebbüsü sonrası kaleme alınmıştır.
[2] Zimmî Hukuku hakkında daha uzun tafsilat için bkz: Ömer Nasuhi Bilmen, Hukuk-ı İslâmiyye ve Istılahat-ı Fıkhiyye Kamusu, Cild III, Bilmen Basım ve Yayınevi, İstanbul, tarihsiz, sh. 422 vd.
[3] Uygur Kocabaşoğlu, Anadolu’daki Amerika, Arba Yayınları, İstanbul, 1989, sh. 16 vd; Ali Karatepe, “Amerikan Board’ın Türkiye Sev’gisi”, Tarih ve Düşünce Dergisi, Sayı: 52
[4] Cyrus Hamlin, Robert Kolej Uğrunda Bir Ömür, Dergâh Yayınları, İstanbul, 2012, sh. 193 vd.
[5] Ahmed Vefik Paşa’nın bu arsa satışına Sultan II. Abdülhamid’in göstermiş olduğu aksülamele dair dikkate değer bir kayıt vardır. O kayıt şöyledir; “Ahmet Vefik Paşa öldüğü zaman ölüsünün nereye gömülmesinin arzu ve irade edildiği usulen zamanın hükümdarından sorulmuş Abdülhamit II. den «Kayalar kabristanına defnediniz ki Robert Kolejde çalman çan sesleri kıyamete kadar kulaklarında çınlasın dursun» tarzında bir irade sadır olarak icra olunmuştur. Emsali nazırlar, başvekiller ve diğer devlet adamları İstanbul’un büyük cami ve muhteşem türbeleri yanında hususi ve üstü örtülü makberlerde yattıkları halde Ahmet Vefik Paşanın Kaya’lar kabristanında açıkta ve alelâde bir mezara defnedilmiş olmasının sebebi vesaiki işte bu arsa satışı meselesidir” bkz: Osman Nuri Ergin, Türk Maarif Tarihi, Cild II, İstanbul, 1977, sh. 784
[6] Cyrus Hamlin, a.g.e, sh. 32
[7] Cyrus Hamlin, a.g.e, sh. 47 vd.
[8] Cyrus Hamlin, a.g.e, sh. 66 vd.
[9] Cyrus Hamlin, a.g.e, sh. 85 vd.
[10] Cyrus Hamlin, a.g.e, sh. 95 vd.
[11] Cyrus Hamlin, a.g.e, sh. 138 vd.
[12] Cyrus Hamlin, a.g.e, sh. 172 vd.
[13] Fatma Acun – Evrim Şencan Gürtunca, “Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Robert Kolej’de Eğitim”, Tarih İncelemeleri Dergisi, XXXI/1, 2016; Cyrus Hamlin, a.g.e, sh. 9 vd.
[14] Fatma Acun, “Robert Kolej Mezunları ve Meşhurları”, TUHED (Türk Tarih Eğitimi Dergisi), 4(2), 2015, sh. 144 vd.
[15] Cyrus Hamlin, Türkler Arasında, Türkiye’de Misyonerlik Faaliyetleri ve Robert Kolej, Kahverengi Yayınları, 1. Basım, İstanbul, 2015, sh. 272-273
[16] Kaynakça kısmında ve dipnotlarda gösterilen Fatma Acun’un makalelerinde kolejde okutulan dersleri dönem dönem ve yıl yıl inceleyebilirsiniz.
[17] Özgür Yıldız – Refika Yavaşer, “İstanbul Robert Koleji Üzerine Bir Değerlendirme”, TOD (Tarih Okulu Dergisi), Yıl 9, Sayı: XXV, Mart 2016, sh. 586
[18] Fatma Acun, “Robert Kolej Mezunları ve Meşhurları”, TUHED (Türk Tarih Eğitimi Dergisi), 4(2), 2015, sh. 147-148’deki tablolardan hesaplanmıştır.
[19] George Washburn, Cennetin Sonbaharı, Atlantis Yayıncılık, 1. Basım, İstanbul, 2002, sh. 360-1
[20] Ziya Nur Aksun, Osmanlı Tarihi, Cild IV, Ötüken Neşriyat, 2. Basım, İstanbul, 2010 sh. 106 vd.
[21] Ömer Turan, “Amerikan Protestan Misyonerlerinin Bulgar Milliyetçiliğine Katkıları”, XII. Türk Tarih Kongresi, Ankara, 12-16 Eylül 1994, TTK Yayınları, Ankara, 1999, sh.1105
[22] Aynı yerden
[23] Şaban Ulusoy, Robert Koleji ve Yabancı Okullara Yönelik Atatürk Döneminde Yapılan Düzenlemeler, Van, 2005, sh. 42; Özgür Yıldız – Refika Yavaşer, a.g.m. sh. 587
[24] George Washburn, a.g.e, sh. 296
[25] Ahmet Uçar, İslâm Dünyasında Misyoner Orduları, Çamlıca Yayınları, 1. Basım, İstanbul, 2013
[26] Osmanlı idarecileri bu faaliyetlerden habersiz değildiler, mesela bkz: BOA, HR.SYS. 62/1. (Türkiye’de Amerikan Misyonerleri, Bulgaristan’ın Bağımsızlığı ve Robert College) (M.09-01-1893); Yaver-i Ekrem Ahmed Şâkir Paşa’nın Anadolu Islahatı projesinin başında iken merkeze yazdıkları hakkında bkz: Ali Karaca, Anadolu Islahatı ve Ahmet Şakir Paşa (1838-1899), Eren Yayınları, 1. Basım, İstanbul, 1993, sh. 73 vd.

...
İktibaslarınızda bu sayfayı şu şekilde kaynak gösteriniz:
Kaynak: www.Beytullahimzaoglu.com
...
]]> [Resim: sair-1.jpg]
PDF olarak oku/indir

ÜLKEMİZE OKYANUS ÖTESİNDEN YAPILAN İLK MÜDAHALE: MİSYONERLİK
GAYRİMÜSLİM CEMAATLER, ROBERT KOLEJ VE BULGARLAR

Beytullah İmzaoğlu (iletisim@beytullahimzaoglu.com[1])

GİRİŞ

Türkiye’mizde 15 Temmuz darbe teşebbüsünü müteakip cemaat yapılanmaları üzerine pek çok şey söylendi, yazıldı ve çizildi. Okyanus ötesinden ülkemize yapılan bu müdahale ilk değildi. Osmanlılar zamanında da okyanus ötesinden pek çok müdahaleler yapılmıştı.

Bu makalemizde ülkemize okyanus ötesinden yapılan belki de ilk müdahale olan misyonerlik faaliyetleri merkezinde; Zimmi Hukuku, gayrimüslim cemaatler, Amerikan misyonerleri, Amerikan Board teşkilatı, Robert Kolej’in kurulması ve kurucusu Cyrus Hamlin’in hayatı, kolejin kuruluş gayesi ve eğitim sistemi, Robert kolejlilerin Bulgar isyanlarında vazifeler alması ve Bulgarlar için yaptıkları sair faaliyetler hakkında araştırmalar yaptık.

GAYRİMÜSLİM CEMAATLER ve MİSYONERLİK FAALİYETLERİ

Gerek Osmanlılar gerekse de onlardan evvel hâkim olan Türk-İslam veya Arap-İslam devletlerinde gayrimüslimler “Vediatullah” [2] olarak görülmüştür. Vediatullah yani “Allah’ın emaneti” iz’anı sebebiyle gayrimüslimler şahsi hukuklarına aid mevzularda hür olmuşlar ve asırlarca sulh, sükûn ve adalet içerisinde yaşamışlardır ta ki XIX. asırda okyanus ötesinden müdahaleler yapılana kadar. Gerçekten de Osmanlı Devleti’nin XIX. Asırda askeri-siyasi nüfuzunun ve gücünün zaafa uğramasıyla birlikte gayrimüslim cemaatler üzerinde yabancı devletlerin ve mümessillerinin tesiri de artmıştır, hem de o dereceye kadar ki bu cemaatler arasında kendilerini isyana, muhtariyete hatta istiklâle götüren hadiseler yaşanmıştır. Gayrimüslim cemaatler üzerinde yoğun faaliyet gösteren pek çok misyoner teşkilatı olmuştur hatta denilebilir ki Osmanlı Devleti tebaasından Müslüman olmayanların devletten ayrılmasında bu teşkilatlar mühim vazifeler icra etmişlerdir.

AMERİKAN BOARD ve ROBERT KOLEJ’İN KURULMASI

Misyoner teşkilatları içerisinde Amerikan Board (ABCFM) ön plana çıkmaktadır. 1810 yılında Boston’da kurulan ABCFM, 1820’li yıllardan itibaren Osmanlı coğrafyasını kendisine hedef almış ve bu tarihten itibaren faaliyetlerde bulunmuştur.[3] Amerikan Board’a mensup bir misyoner olarak Türkiye’ye gelen Cyrus Hamlin evvela 1840’ta Bebek Teoloji Mektebi’ni açmıştır.[4] Fakat mezunlarının papazlıktan çok dünyevî mesleklere itibar etmesi üzerine ana teşkilat ile problemler yaşamıştır. Meselenin merkezi ise tahsil-terbiye sistemidir. Cyrus Hamlin, diğer mekteplerdekine nazaran sadece ilahiyat ve teori merkezli bir sistem tatbik etmemektedir. Bu anlaşmazlıkların neticesi olarak Amerikan Board’dan istifa eden ve kendi düşüncesine göre faaliyet yürütmek isteyen Cyrus Hamlin arayışlarda bulunmuş ve Rothschild ailesinden New Yorklu tüccar Christopher Rhinelander Robert ile tanıştıktan sonra ondan aldığı maddî imkânlar ile 16 Eylül 1863 tarihinde Robert Koleji kurarak eğitime başlamıştır. Ahmed Vefik Paşa’dan satın aldığı arazi üzerindeki binalar ise 1871 senesine kadar tamamlanarak kolej Rumelihisarı’na taşınmıştır.[5]

CYRUS HAMLIN

Kolejin kurucusu ve ilk müdürü olan Cyrus Hamlin; 1811 senesinde ABD’de doğmuştur.[6] Ailesi Fransız kalvinistleri de denilen Huguenotlar’a mensuptur, üzerinde validesinin tesiri çok büyüktür ve misyoner olmasındaki en mühim müessir de budur. Babasız büyümüştür, çocukluğu çiftlikte geçmiş[7] ve ardından çıraklık[8] ile iştigal ettirilmiştir. Bütün bunlar karakterinde derin izler bırakmış ve inandığı (bâtıl) davada gösterdiği yoğun gayretlerin de temeli olmuştur. Cyrus Hamlin, misyoner olmak için Bridgton Akademi[9], Bowdoin Kolej[10] ve Bangor’da ilahiyat okumuştur.[11] Cyrus Hamlin, tahsil hayatı boyunca hep ön plandadır, kürsülerdedir. 1839 senesinde henüz 30 yaşına değmeden İzmir üzerinden Osmanlı topraklarına gelmiş[12] ve yukarıda da beyan edildiği üzere Bebek’teki faaliyetlerini gerçekleştirmiştir, bu O’nun misyonerlik faaliyetleri için pişme devri olmuştur. Cyrus Hamlin için gerek Osmanlı topraklarında olması gerekse de buradaki gayrimüslim cemaatlerin ahvali 1860’lı yıllara kadar asıl tatbik etmek istediği tahsil-terbiye sistemi için en mühim bir staj devri olmuştur. O kadar ki Robert Kolej daha evvel kurulmuş hiçbir misyoner mektebe benzememektedir.

ROBERT KOLEJ’DE EĞİTİM

Robert Kolej’de nazarî ve tatbikî eğitim bir aradadır. Talebelerin sadece ilahiyat merkezli olması istenmemektedir, Dünya’ya açık olmaları, lider vasıflı ve çok yönlü olmaları, cemiyeti değiştirmeleri, kendi lisanları dışında birkaç dile daha vâkıf olmaları, sosyal ve teknik bilimlerde denge üzerine yetişmeleri hedeflenmektedir.[13]

1863-1890 seneleri arasında kolejden mezun olanların %65,7’si para, eğitim ve devlet ile alakalı meslekleri tercih etmiştir. Bu da hedeflenen içtimai değişimi te’min için verilen eğitimin maksadına ulaştığını göstermektedir. Buna nispet 1863-1907 seneleri arasında koleje kayıt yaptıran 8.545 talebeden sadece 464’ü mezun olabilmiştir, tersinden ifade etmek gerekirse 8.081’i mezun olamamıştır, bu vakıa da kayıt yaptıranların %94,6’sının mezun olamadığı manasına gelir ki kolejdeki sistemin ne kadar zor ve aynı zamanda ne kadar yoğun ve üst seviyede olduğunu gösterir.[14]

Robert Kolej’in gayesi her ne kadar resmen eğitimde mükemmelliği yakalamak olsa da Rumelihisarı’ndaki binalarının temeli atılırken orada hazır bulunanlara karşı irad edilen nutukta bir Yunan hatip kolejin mevkiini, İstanbul’u fethetmek için (Sultan Fatih) II. Mehmed’in yaptırdığı hisar ile kıyaslayarak şöyle demiştir: “Bina o kulelerden daha yüksek bir yerde yapılıyor. Onlara hâkim olacak. Onun gücü ruhani ve ebedidir. Onların yok oluşunu görecek.”[15] Bu ifade bizlere kurucuların hangi niyetlere mebni hareket ettiklerini göstermektedir.

Robert Kolej, ders programında tarih tahsiline de büyük bir ehemmiyet atfetmiş ve neredeyse her ders döneminde muhakkak bir tarih dersini müfredatına koymuştur.[16] Bununla talebelerini Osmanlılık değerlerinden uzaklaştırmak istediği ve onlara ayrılıkçı şuur vermeyi hedeflediği söylenebilir. Ayrıca Robert Kolej talebelerini evvela Batılılaştırmayı ardından Hıristiyanlaştırmayı hedeflemiştir.[17] Bu meyanda kolejin Osmanlı tebaası olan iki gayrimüslim cemaat üzerinde yoğun faaliyetler gösterdiği görülmektedir. Bunlar; Bulgarlar ve Ermenilerdir.

ROBERT KOLEJ VE BULGARLAR

Robert Kolej’in ilk 25 yılında 137 Bulgar menşeili talebe mezun olurken; Ermeni menşeili mezun sayısı ise 80’dir. Bulgar menşeililer ilk yıllarda sayıca önde iken daha sonra bu sayıda bir dengelenme olmuştur.[18] Bu dengelenmenin sebebini ise -birazdan daha teferruatlıca izah edeceğimiz üzere- kolejin artık gayelerine ulaşan Bulgar talebelerden ziyade henüz gayelerine ulaşmamış Ermeni talebelere yönelmiş olması ile izah edebiliriz çünkü Bulgar talebeler kendi memleketlerinde kolejin teşvik ettiği ayrılıkçı fikirleri tatbik etmiş ve Bulgaristan Prensliğinin kurulmasını te’min etmişlerdir.

Robert Kolej’in Bulgar mezunları Balkan isyanlarında da ehemmiyetli bir rol almışlardır hatta isyancıların elebaşları konumundadırlar. Kolejin ikinci müdürü olan George Washburn; “Bu kolej, Balkan yarımadasında bağımsız bir devlet kurulmasını sağladı. … 50 yıl önce Bulgarlar, Amerika ve Batı Avrupa’da unutulmuş bir ırktı. Bizim onlar için yaptığımız en önemli şey, bağımsız bir devletin yönetimi hakkında çok az şey bilen Bulgarların sayısının az olduğu bir devirde onları, yarının liderleri olacak genç adamlar olarak eğitmemizdi. ” der ve ekler; “Yeni devletin kurulmasında önemli katkımızın olduğu gerçeği tüm dünyanın ve koleje karşı sorumluluklarını hiçbir zaman unutmayan Bulgarların bildiği bir gerçek oldu.”[19] Gerçekten de kolejin 1871 senesindeki mezunlarından 5 Bulgar; Geşav, Panaretov, Stoilov, Slaveikov ve Tapçileştov, ilerleyen senelerde belediye reisi, parlamento azası, büyükelçi, bakan ve başbakan olarak Bulgaristan’da vazife almışlardır. 1876 senesinde vukua gelen bir Bulgar isyanında[20] kolejin bu isyana aşikâr destek verdiği ve Avrupa basınında Osmanlılar aleyhinde yazılar yazdığı bilinmektedir.[21] Osmanlı Devleti tarafından bu isyanın bastırılmasını da Avrupa gazetelerine “Katliam” olarak takdim eden bu kolejli misyonerler olmuştur. Gerçekten de 16 Haziran 1876 tarihinde İngiltere’de Daily News’de çıkan katliam haberlerini oraya Washburn ve kolejde hocalık yapan A. Long göndermiştir.[22] Bu da kolejin sadece eğitim sistemi ile değil basın-yayın yolu ile de Osmanlı Devleti aleyhinde faaliyet gösterdiğini ispat etmektedir.

Kolejin mezunları Bulgar anayasasının hazırlanmasında da rol almışlardır. Çünkü o sırada Bulgarlar arasında bu ve benzeri işlerden anlayan yegâne zümre onlardır.[23] Robert Kolej mezunları yeni kurulan devlet veya muhtariyet alan idarelerde de yüksek vazifeler almışlardır. Bulgarlar özelinde bunu 1895 senesinde İstanbul’a gelen Bulgar Prensi Ferdinand, Robert Kolej’ini ziyaret ederken bu hususu şöyle ifade etmiştir; “Robert Kolej, Bulgar devlet idarecisi fidanlığıdır. Bunun hep böyle olmasını temenni ederim!”[24]

NETİCE

Görüldüğü üzere Türkiye’mize okyanus ötesinden yapılan müdahaleler 1-2 asır evveline kadar gitmektedir, ülkemize sadece Müslüman görünümlü cemaatler değil, gayrimüslim görünümlü cemaatler de büyük zararlar vermişlerdir. Bu zararların oluşmasındaki temel sebep ise dün de bugün de olduğu gibi bu zümrelerin dış güçlerle olan teması hatta dış güçler tarafından doğrudan sinsi bir faaliyetle oluşturulmalarıdır.

Misyonerler; Osmanlı Devleti’ni parçalamak ve kendi mezheplerini Osmanlı tebaası üzerinde yaymak için çok yoğun faaliyetlerde bulunmuşlardır.[25] Biz makalemizde Robert Kolej ve bu kolejin Bulgarlar üzerindeki faaliyetlerini merkeze aldık.[26] Diğer azınlık mektepleri, misyoner mektepleri ve faaliyetleri ise başka yazıların mevzuu olabilir. Osmanlı Devleti’nin bu tür faaliyetlere nasıl aksülamel gösterdiğini ise mevzuubahs etmedik sadece şunu tebarüz ettirelim ki kanaatimizce Darüşşafaka gibi müesseseler ve XIX. asrın sonunda görülen mektepleşmenin ardında bu tür faaliyetlere mâni olmak ve Osmanlı tebaasını misyonerlerden ve onların ayrılıkçı fikirlerinden muhafaza etmek gayesi de yatmaktadır.

KAYNAKÇA

BOA, HR.SYS. 62/1. (Türkiye’de Amerikan Misyonerleri, Bulgaristan’ın Bağımsızlığı ve Robert College) (M.09-01-1893)

Acun, Fatma – Gürtunca, Evrim Şencan, “Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Robert Kolej’de Eğitim”, Tarih İncelemeleri Dergisi, XXXI/1, 2016

Acun, Fatma, “Robert Kolej Mezunları ve Meşhurları”, TUHED (Türk Tarih Eğitimi Dergisi), 4(2), 2015

Aksun, Ziya Nur, Osmanlı Tarihi, Cild IV, Ötüken Neşriyat, 2. Basım, İstanbul, 2010

Bilmen, Ömer Nasuhi, Hukuk-ı İslâmiyye ve Istılahat-ı Fıkhiyye Kamusu, Cild III, Bilmen Basım ve Yayınevi, İstanbul, tarihsiz

Hamlin, Cyrus, Türkler Arasında, Türkiye’de Misyonerlik Faaliyetleri ve Robert Kolej, Kahverengi Yayınları, 1. Basım, İstanbul, 2015

Hamlin, Cyrus, Robert Kolej Uğrunda Bir Ömür, Dergâh Yayınları, 1.Basım, İstanbul, 2012

Karaca, Ali, Anadolu Islahatı ve Ahmet Şakir Paşa (1838-1899), Eren Yayınları, 1. Basım, İstanbul, 1993

Karatepe, Ali, “Amerikan Board’ın Türkiye Sev’gisi”, Tarih ve Düşünce Dergisi, Sayı: 52

Kocabaşoğlu, Uygur, Anadolu’daki Amerika, Arba Yayınları, İstanbul, 1989

Uçar, Ahmet, İslâm Dünyasında Misyoner Orduları, Çamlıca Yayınları, 1. Basım, İstanbul, 2013

Turan, Ömer, “Amerikan Protestan Misyonerlerinin Bulgar Milliyetçiliğine Katkıları”, XII. Türk Tarih Kongresi, Ankara, 12-16 Eylül 1994, TTK Yayınları, Ankara, 1999

Ulusoy, Şaban, Robert Koleji ve Yabancı Okullara Yönelik Atatürk Döneminde Yapılan Düzenlemeler, Van, 2005 (Neşredilmemiş Yüksek Lisans Tezi)

Yıldız, Özgür – YAVAŞER, Refika, “İstanbul Robert Koleji Üzerine Bir Değerlendirme”, TOD (Tarih Okulu Dergisi), Yıl 9, Sayı: XXV, Mart 2016

Washburn, George, Cennetin Sonbaharı, Atlantis Yayıncılık, 1. Basım, İstanbul 2002

DİPNOTLAR

[1] Bu makale 15 Temmuz darbe teşebbüsü sonrası kaleme alınmıştır.
[2] Zimmî Hukuku hakkında daha uzun tafsilat için bkz: Ömer Nasuhi Bilmen, Hukuk-ı İslâmiyye ve Istılahat-ı Fıkhiyye Kamusu, Cild III, Bilmen Basım ve Yayınevi, İstanbul, tarihsiz, sh. 422 vd.
[3] Uygur Kocabaşoğlu, Anadolu’daki Amerika, Arba Yayınları, İstanbul, 1989, sh. 16 vd; Ali Karatepe, “Amerikan Board’ın Türkiye Sev’gisi”, Tarih ve Düşünce Dergisi, Sayı: 52
[4] Cyrus Hamlin, Robert Kolej Uğrunda Bir Ömür, Dergâh Yayınları, İstanbul, 2012, sh. 193 vd.
[5] Ahmed Vefik Paşa’nın bu arsa satışına Sultan II. Abdülhamid’in göstermiş olduğu aksülamele dair dikkate değer bir kayıt vardır. O kayıt şöyledir; “Ahmet Vefik Paşa öldüğü zaman ölüsünün nereye gömülmesinin arzu ve irade edildiği usulen zamanın hükümdarından sorulmuş Abdülhamit II. den «Kayalar kabristanına defnediniz ki Robert Kolejde çalman çan sesleri kıyamete kadar kulaklarında çınlasın dursun» tarzında bir irade sadır olarak icra olunmuştur. Emsali nazırlar, başvekiller ve diğer devlet adamları İstanbul’un büyük cami ve muhteşem türbeleri yanında hususi ve üstü örtülü makberlerde yattıkları halde Ahmet Vefik Paşanın Kaya’lar kabristanında açıkta ve alelâde bir mezara defnedilmiş olmasının sebebi vesaiki işte bu arsa satışı meselesidir” bkz: Osman Nuri Ergin, Türk Maarif Tarihi, Cild II, İstanbul, 1977, sh. 784
[6] Cyrus Hamlin, a.g.e, sh. 32
[7] Cyrus Hamlin, a.g.e, sh. 47 vd.
[8] Cyrus Hamlin, a.g.e, sh. 66 vd.
[9] Cyrus Hamlin, a.g.e, sh. 85 vd.
[10] Cyrus Hamlin, a.g.e, sh. 95 vd.
[11] Cyrus Hamlin, a.g.e, sh. 138 vd.
[12] Cyrus Hamlin, a.g.e, sh. 172 vd.
[13] Fatma Acun – Evrim Şencan Gürtunca, “Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Robert Kolej’de Eğitim”, Tarih İncelemeleri Dergisi, XXXI/1, 2016; Cyrus Hamlin, a.g.e, sh. 9 vd.
[14] Fatma Acun, “Robert Kolej Mezunları ve Meşhurları”, TUHED (Türk Tarih Eğitimi Dergisi), 4(2), 2015, sh. 144 vd.
[15] Cyrus Hamlin, Türkler Arasında, Türkiye’de Misyonerlik Faaliyetleri ve Robert Kolej, Kahverengi Yayınları, 1. Basım, İstanbul, 2015, sh. 272-273
[16] Kaynakça kısmında ve dipnotlarda gösterilen Fatma Acun’un makalelerinde kolejde okutulan dersleri dönem dönem ve yıl yıl inceleyebilirsiniz.
[17] Özgür Yıldız – Refika Yavaşer, “İstanbul Robert Koleji Üzerine Bir Değerlendirme”, TOD (Tarih Okulu Dergisi), Yıl 9, Sayı: XXV, Mart 2016, sh. 586
[18] Fatma Acun, “Robert Kolej Mezunları ve Meşhurları”, TUHED (Türk Tarih Eğitimi Dergisi), 4(2), 2015, sh. 147-148’deki tablolardan hesaplanmıştır.
[19] George Washburn, Cennetin Sonbaharı, Atlantis Yayıncılık, 1. Basım, İstanbul, 2002, sh. 360-1
[20] Ziya Nur Aksun, Osmanlı Tarihi, Cild IV, Ötüken Neşriyat, 2. Basım, İstanbul, 2010 sh. 106 vd.
[21] Ömer Turan, “Amerikan Protestan Misyonerlerinin Bulgar Milliyetçiliğine Katkıları”, XII. Türk Tarih Kongresi, Ankara, 12-16 Eylül 1994, TTK Yayınları, Ankara, 1999, sh.1105
[22] Aynı yerden
[23] Şaban Ulusoy, Robert Koleji ve Yabancı Okullara Yönelik Atatürk Döneminde Yapılan Düzenlemeler, Van, 2005, sh. 42; Özgür Yıldız – Refika Yavaşer, a.g.m. sh. 587
[24] George Washburn, a.g.e, sh. 296
[25] Ahmet Uçar, İslâm Dünyasında Misyoner Orduları, Çamlıca Yayınları, 1. Basım, İstanbul, 2013
[26] Osmanlı idarecileri bu faaliyetlerden habersiz değildiler, mesela bkz: BOA, HR.SYS. 62/1. (Türkiye’de Amerikan Misyonerleri, Bulgaristan’ın Bağımsızlığı ve Robert College) (M.09-01-1893); Yaver-i Ekrem Ahmed Şâkir Paşa’nın Anadolu Islahatı projesinin başında iken merkeze yazdıkları hakkında bkz: Ali Karaca, Anadolu Islahatı ve Ahmet Şakir Paşa (1838-1899), Eren Yayınları, 1. Basım, İstanbul, 1993, sh. 73 vd.

...
İktibaslarınızda bu sayfayı şu şekilde kaynak gösteriniz:
Kaynak: www.Beytullahimzaoglu.com
...
]]>